Dị ứng thức ăn khi bé ăn dặm: dấu hiệu, xử trí

Dị ứng thức ăn có thể xuất hiện ngay từ giai đoạn đầu ăn dặm. Phản ứng ở mỗi trẻ không giống nhau: có trường hợp chỉ nổi vài nốt mề đay, nhưng cũng có trường hợp tiến triển nhanh thành phản vệ và đe dọa tính mạng. Vì vậy, cha mẹ cần nhận biết dấu hiệu cảnh báo, biết khi nào phải gọi cấp cứu và không tự thử lại món ăn nghi ngờ tại nhà.

Thông tin dưới đây giúp cha mẹ xử trí ban đầu và chuẩn bị dữ liệu cho bác sĩ, không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc điều trị trực tiếp.

Dị ứng thức ăn khi bé ăn dặm là gì?

Dị ứng thức ăn xảy ra khi hệ miễn dịch phản ứng bất thường với một thành phần trong thực phẩm, thường là protein. Phản ứng có thể xuất hiện sau một lượng thức ăn rất nhỏ và không phụ thuộc vào việc món đó có sạch, tươi hay được nấu tại nhà hay không.

Dị ứng thức ăn khác với không dung nạp thực phẩm. Chẳng hạn, không dung nạp lactose chủ yếu gây đầy bụng, đau bụng hoặc tiêu chảy do cơ thể khó tiêu hóa đường lactose; còn dị ứng protein sữa bò liên quan đến hệ miễn dịch và có thể ảnh hưởng đến da, tiêu hóa, hô hấp hoặc tuần hoàn.

Một số biểu hiện như đỏ da quanh miệng cũng có thể chỉ là kích ứng do thực phẩm có tính axit tiếp xúc với da. Tuy nhiên, cha mẹ không nên tự kết luận nếu trẻ còn có mề đay, sưng, nôn, ho, khò khè hoặc biểu hiện bất thường khác.

Dấu hiệu dị ứng thức ăn ở trẻ ăn dặm

Phản ứng dị ứng tức thì thường xuất hiện trong vòng vài phút đến vài giờ sau khi ăn. Một số dạng dị ứng không tức thì có thể biểu hiện muộn hơn, vì vậy thời điểm xuất hiện triệu chứng chỉ là dữ kiện tham khảo chứ không đủ để chẩn đoán tại nhà.

Dấu hiệu có thể ở mức độ nhẹ

Các biểu hiện nhẹ có thể gồm:

• Một vài nốt mề đay hoặc vùng da đỏ, ngứa.
• Ngứa hoặc khó chịu quanh miệng.
• Sưng nhẹ môi hoặc mí mắt nhưng trẻ vẫn tỉnh táo, thở bình thường.
• Đau bụng nhẹ, buồn nôn hoặc một lần nôn.

Ngay cả khi triệu chứng ban đầu có vẻ nhẹ, cha mẹ vẫn cần ngừng món ăn nghi ngờ và theo dõi sát vì phản ứng có thể tiến triển. Không nên tiếp tục cho trẻ ăn để kiểm tra xem triệu chứng có nặng hơn hay không.

Dấu hiệu phản ứng muộn cần được khám

Một số trẻ có thể gặp triệu chứng tiêu hóa hoặc da kéo dài, chẳng hạn:

• Nôn tái diễn sau một loại thức ăn.
• Tiêu chảy kéo dài hoặc có chất nhầy, máu trong phân.
• Đau bụng, quấy khóc bất thường liên quan đến bữa ăn.
• Chậm tăng cân hoặc bú, ăn kém kéo dài.
• Chàm tái phát hoặc khó kiểm soát.

Những biểu hiện này có nhiều nguyên nhân khác ngoài dị ứng. Cha mẹ không nên tự loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm khỏi khẩu phần của trẻ hoặc của người mẹ đang cho con bú nếu chưa được nhân viên y tế đánh giá.

Khi nào cần đưa trẻ đi cấp cứu?

Gọi 115 hoặc đưa trẻ đến cơ sở cấp cứu gần nhất ngay khi xuất hiện một trong các dấu hiệu sau sau khi ăn:

• Khó thở, thở rít, khò khè, ho liên tục hoặc thở bất thường.
• Khàn tiếng, khó nuốt, chảy dãi đột ngột.
• Sưng lưỡi, sưng họng hoặc sưng vùng mặt tiến triển nhanh.
• Da tái, tím, lạnh; trẻ lả đi, mềm nhũn, phản ứng kém hoặc mất ý thức.
• Chóng mặt, ngã quỵ hoặc có dấu hiệu tuần hoàn không ổn định.
• Nôn liên tục, đau bụng dữ dội, đặc biệt khi kèm mề đay, sưng hoặc triệu chứng hô hấp.
• Triệu chứng xuất hiện đồng thời ở nhiều cơ quan, chẳng hạn vừa nổi mề đay vừa nôn hoặc khó thở.

Đây có thể là phản vệ. Không chờ đủ tất cả triệu chứng và không đợi xem trẻ có tự khỏi hay không. Phản vệ đôi khi không gây nổi mề đay nên da bình thường không loại trừ tình trạng nguy hiểm.

Nếu trẻ đã được bác sĩ kê bút tiêm adrenaline tự động và có kế hoạch xử trí phản vệ, hãy sử dụng đúng hướng dẫn ngay khi có dấu hiệu phù hợp, sau đó gọi cấp cứu. Thuốc kháng histamine không thay thế adrenaline trong điều trị phản vệ.

Trong lúc chờ cấp cứu, không cho trẻ đứng hoặc tự đi lại. Đặt trẻ theo tư thế được nhân viên điều phối cấp cứu hướng dẫn; nếu trẻ nôn hoặc bất tỉnh nhưng vẫn thở, cần giữ đường thở thông thoáng và đặt nằm nghiêng phù hợp. Không cho ăn, uống hoặc tự gây nôn. Nếu trẻ ngừng thở, hãy thực hiện hồi sức tim phổi nếu đã được đào tạo và làm theo hướng dẫn qua điện thoại của cấp cứu.

Cha mẹ nên làm gì khi nghi trẻ dị ứng thức ăn?

Nếu trẻ chỉ có biểu hiện nhẹ và vẫn thở bình thường, tỉnh táo, cha mẹ nên:

1. Dừng ngay món ăn đang dùng và lấy phần thức ăn còn lại ra khỏi miệng trẻ một cách an toàn.
2. Theo dõi sát tình trạng hô hấp, da, mức độ tỉnh táo và các triệu chứng tiêu hóa.
3. Liên hệ bác sĩ hoặc cơ sở y tế để được hướng dẫn, đặc biệt nếu đây là phản ứng đầu tiên.
4. Ghi lại tên món ăn, thành phần, lượng trẻ đã ăn, thời điểm ăn và thời điểm xuất hiện triệu chứng.
5. Chụp ảnh tổn thương da nếu có, đồng thời giữ lại bao bì hoặc nhãn thành phần của thực phẩm đóng gói.

Không tự cho trẻ dùng thuốc dị ứng, thuốc chống nôn hoặc thuốc dân gian nếu chưa có hướng dẫn phù hợp với độ tuổi và tình trạng của trẻ. Cũng không bôi thức ăn lên da hoặc môi để thử phản ứng.

Sau khi trẻ ổn định, không tự cho ăn lại thực phẩm nghi ngờ. Việc thử lại có thể cần thực hiện tại cơ sở y tế dưới sự giám sát, tùy tiền sử và đánh giá của bác sĩ.

Cách giới thiệu thực phẩm mới an toàn hơn

Khi trẻ có các dấu hiệu sẵn sàng ăn dặm, thường vào khoảng 6 tháng tuổi, cha mẹ có thể bắt đầu bằng kết cấu phù hợp với khả năng nhai nuốt. Danh sách thực phẩm ăn dặm phù hợp cho bé 6 tháng tuổi có thể giúp gia đình xây dựng khẩu phần đa dạng, nhưng vẫn cần điều chỉnh theo sức khỏe và sự phát triển của từng trẻ.

Khi giới thiệu món mới, nên áp dụng các nguyên tắc sau:

• Chọn thời điểm trẻ khỏe mạnh, không sốt, không đang nôn hoặc tiêu chảy.
• Cho ăn vào ban ngày, khi người chăm sóc có thể theo dõi trẻ trong và sau bữa ăn.
• Bắt đầu với lượng nhỏ, ở dạng mềm và phù hợp độ tuổi.
• Mỗi lần chỉ nên giới thiệu một thực phẩm có nguy cơ gây dị ứng, tránh trộn nhiều nguyên liệu mới vào cùng một món.
• Không đưa thức ăn trực tiếp vào miệng khi trẻ đang khóc, nằm ngửa hoặc mất tập trung.
• Nếu trẻ dung nạp tốt, có thể tiếp tục đưa món đó vào chế độ ăn với tần suất hợp lý thay vì chỉ cho ăn một lần rồi ngừng lâu ngày.

Việc trì hoãn tùy tiện các thực phẩm dễ gây dị ứng không bảo đảm phòng ngừa dị ứng. Tuy nhiên, trẻ bị chàm nặng, từng phản ứng với thức ăn hoặc đã được xác định dị ứng cần có kế hoạch riêng từ bác sĩ trước khi thử thực phẩm nguy cơ cao.

Cha mẹ có thể tham khảo thêm các món ăn dặm phù hợp với khả năng ăn của trẻ, đồng thời giới thiệu từng nguyên liệu rõ ràng để dễ nhận biết món nghi ngờ nếu phản ứng xảy ra.

Những thực phẩm thường gây dị ứng

Dị ứng có thể xảy ra với bất kỳ thực phẩm nào, nhưng các nhóm thường được lưu ý gồm:

• Trứng.
• Sữa bò và các sản phẩm chứa protein sữa.
• Đậu phộng.
• Các loại hạt cây.
• Lúa mì.
• Đậu nành.
• Cá.
• Tôm, cua và động vật có vỏ.
• Vừng.

Thực phẩm cần được chế biến ở dạng an toàn theo độ tuổi. Không cho trẻ nhỏ ăn hạt nguyên, miếng hạt hoặc thìa bơ hạt đặc vì có nguy cơ hóc. Bơ đậu phộng hoặc bơ hạt cần được pha loãng và trộn vào món mềm nếu trẻ đã sẵn sàng ăn loại thực phẩm đó.

Đọc kỹ nhãn sản phẩm đóng gói, kể cả các loại bánh, bột ăn dặm, nước dùng và thực phẩm chế biến sẵn. Thành phần gây dị ứng có thể nằm trong món ăn mà cha mẹ không nhận ra ngay.

Trẻ nghi dị ứng thức ăn được chẩn đoán thế nào?

Bác sĩ thường xem xét bệnh sử, loại thức ăn, lượng đã ăn, thời gian xuất hiện triệu chứng và diễn biến sau đó. Trong một số trường hợp, trẻ có thể được chỉ định xét nghiệm da, xét nghiệm máu hoặc thử thức ăn dưới giám sát y tế.

Xét nghiệm dương tính không phải lúc nào cũng đồng nghĩa trẻ chắc chắn bị dị ứng khi ăn. Kết quả cần được bác sĩ chuyên môn đối chiếu với tiền sử thực tế. Các gói xét nghiệm dị ứng diện rộng không có chỉ định có thể dẫn đến kiêng khem không cần thiết.

Nếu cần loại bỏ một thực phẩm trong thời gian dài, cha mẹ nên được hướng dẫn cách thay thế dinh dưỡng để tránh thiếu chất. Không tự cắt sữa, trứng, lúa mì hoặc nhiều nhóm thực phẩm cùng lúc, đặc biệt ở trẻ đang trong giai đoạn tăng trưởng nhanh.

Câu hỏi thường gặp

Nổi đỏ quanh miệng sau khi ăn có chắc là dị ứng không?

Không. Vùng da quanh miệng có thể bị kích ứng khi tiếp xúc với cà chua, cam, dứa hoặc thức ăn mặn, chua. Nếu vùng đỏ chỉ giới hạn ở nơi tiếp xúc và trẻ không có triệu chứng khác, khả năng kích ứng có thể được cân nhắc. Tuy nhiên, mề đay lan rộng, sưng môi, nôn, ho hoặc khó thở cần được xem là dấu hiệu cảnh báo.

Trẻ từng ăn món đó bình thường có thể bất ngờ bị dị ứng không?

Có thể. Phản ứng dị ứng không nhất thiết xảy ra ngay trong lần ăn đầu tiên mà gia đình nhận biết. Vì vậy, tiền sử từng ăn được một món không đủ để loại trừ dị ứng nếu sau đó xuất hiện triệu chứng phù hợp.

Có nên tự cho trẻ ăn lại một lượng rất nhỏ để kiểm tra không?

Không nên. Phản ứng lần sau có thể khác lần trước và không thể dự đoán chỉ dựa trên lượng ăn. Hãy trao đổi với bác sĩ về việc có cần tránh món đó, làm xét nghiệm hoặc thử lại dưới giám sát y tế hay không.

Mề đay nhẹ đã hết thì có cần đi khám không?

Cha mẹ vẫn nên thông báo cho bác sĩ, nhất là khi phản ứng xảy ra ngay sau một món mới. Việc đánh giá giúp xác định mức độ nguy cơ, hướng dẫn thực phẩm cần tránh và lập kế hoạch xử trí nếu trẻ vô tình ăn lại.

Điều quan trọng nhất là ngừng món nghi ngờ, quan sát sát và gọi cấp cứu ngay khi trẻ có khó thở, sưng lưỡi hoặc họng, lả đi, mềm nhũn hay triệu chứng tiến triển nhanh. Cha mẹ không nên tự chẩn đoán hoặc thử lại thức ăn tại nhà sau một phản ứng đáng ngờ.