Khi trẻ cắn bạn, người lớn nên can thiệp ngay nhưng bình tĩnh: tách hai trẻ, chăm sóc trẻ bị cắn, đặt giới hạn ngắn gọn và giúp trẻ đã cắn ổn định cảm xúc. Không quát mắng, cắn lại hoặc gọi trẻ là “hư”, “hung dữ”. Sau khi mọi người bình tĩnh, cha mẹ mới hướng dẫn trẻ diễn đạt nhu cầu và sửa chữa tình huống.
Cắn có thể xuất hiện trong quá trình phát triển, nhất là khi trẻ chưa đủ khả năng dùng lời để nói điều mình muốn. Tuy nhiên, người lớn vẫn cần xử lý nhất quán để bảo đảm an toàn và giúp trẻ học cách giao tiếp phù hợp. Đây cũng là một phần quan trọng trong quá trình chăm sóc trẻ nhỏ, không chỉ là vấn đề kỷ luật.
Muốn biết cách dạy trẻ không cắn người, cha mẹ cần tìm hiểu điều gì xảy ra trước hành vi. Trẻ có thể cắn vì nhiều nguyên nhân khác nhau, không nhất thiết do cố tình làm đau người khác.
Trẻ có thể muốn lấy lại đồ chơi, từ chối bị chạm vào, yêu cầu bạn tránh ra hoặc gọi người lớn giúp đỡ nhưng chưa biết nói thế nào. Khi lời nói chưa đủ, hành vi cắn trở thành một cách phản ứng nhanh.
Một số tình huống thường gặp gồm bị giành đồ chơi, phải chờ đến lượt, không được đáp ứng yêu cầu hoặc bị bạn làm gián đoạn trò chơi. Lúc cảm xúc tăng cao, trẻ khó nghe giải thích dài và chưa kiểm soát được hành động.
Không gian đông, tiếng ồn, lịch sinh hoạt thay đổi, thiếu ngủ hoặc phải chuyển hoạt động đột ngột có thể khiến trẻ dễ phản ứng hơn. Nếu hành vi thường xuất hiện vào một thời điểm cụ thể, cha mẹ và người chăm sóc nên xem lại nhịp sinh hoạt trong ngày.
Trẻ mọc răng hoặc khó chịu trong miệng có thể muốn cắn để giảm cảm giác bứt rứt. Nếu lợi sưng, chảy máu, đau kéo dài hoặc trẻ bỏ ăn, cha mẹ nên tìm hiểu cách xử lý khi trẻ bị viêm lợi và đưa trẻ đi khám khi cần thiết.
Một số trẻ cũng thích cảm giác tạo ra khi cắn. Trong trường hợp này, người lớn cần chuyển hướng sang vật dụng nhai phù hợp với độ tuổi, sạch và an toàn, thay vì để trẻ cắn người.
Nếu mỗi lần cắn đều tạo ra phản ứng lớn, trẻ có thể lặp lại để quan sát người lớn hoặc thu hút sự chú ý. Trẻ cũng có thể bắt chước hành vi đã nhìn thấy mà chưa hiểu hậu quả.
Cha mẹ và người chăm sóc có thể áp dụng quy trình sau:
Tiến lại gần, nhẹ nhàng nhưng dứt khoát ngăn trẻ cắn thêm. Có thể nói bằng giọng bình tĩnh:
Không cần giảng giải dài ngay lúc trẻ đang kích động. Mục tiêu đầu tiên là bảo đảm an toàn, không phải buộc trẻ nhận lỗi ngay lập tức.
Kiểm tra vị trí bị cắn và trấn an trẻ. Nếu da không rách, có thể làm sạch vùng da và theo dõi. Nếu da bị rách, hãy rửa bằng nước sạch và xà phòng, dùng gạc sạch ép nhẹ nếu chảy máu rồi che phủ phù hợp.
Nên liên hệ cơ sở y tế để được hướng dẫn nếu vết cắn làm rách da, sâu, chảy máu nhiều hoặc nằm ở vùng nhạy cảm như mặt, mắt, bàn tay hay gần khớp. Trẻ cũng cần được đánh giá nếu vết thương ngày càng đỏ, sưng, nóng, đau, chảy dịch, kèm sốt hoặc tình trạng tiêm chủng chưa rõ. Nếu chảy máu không cầm hoặc trẻ có dấu hiệu bất thường nghiêm trọng, cần đưa trẻ đi cấp cứu.
Đưa trẻ ra một vị trí yên tĩnh gần người lớn, nhưng không cô lập như một hình phạt. Tùy khả năng tiếp nhận của trẻ, người chăm sóc có thể nói:
Việc gọi tên cảm xúc không có nghĩa là chấp nhận hành vi. Trẻ cần được hiểu cảm xúc của mình đồng thời biết rõ giới hạn an toàn.
Khi trẻ đã dịu lại, hãy cho trẻ tập một câu hoặc hành động cụ thể:
Với trẻ chưa nói rõ, người chăm sóc có thể dạy một từ ngắn hoặc cử chỉ đơn giản và luyện lại nhiều lần trong lúc trẻ bình tĩnh.
Không nên ép trẻ xin lỗi khi trẻ vẫn đang giận hoặc chưa hiểu điều vừa xảy ra. Sau khi bình tĩnh, trẻ có thể hỏi thăm bạn, trả lại đồ chơi, lấy khăn giấy hoặc thực hiện một hành động quan tâm phù hợp. Người lớn nên hướng dẫn nhưng không biến việc xin lỗi thành màn trình diễn trước tập thể.
Một lần nhắc nhở thường chưa đủ. Trẻ cần được luyện kỹ năng thay thế trong sinh hoạt hằng ngày.
Cha mẹ có thể ghi ngắn gọn ba nội dung:
Mục đích của ghi chép là tìm quy luật, không phải thu thập bằng chứng để đổ lỗi. Chẳng hạn, nếu trẻ thường cắn khi phải chia sẻ một món đồ yêu thích, người lớn có thể chuẩn bị đồ chơi tương tự, dùng lượt chơi ngắn hoặc đứng gần để hỗ trợ trước khi xung đột tăng cao.
Có thể dùng búp bê, tranh hoặc đóng vai để tập các tình huống như bị lấy đồ chơi, muốn tham gia trò chơi hay cần bạn tránh ra. Cha mẹ nói mẫu, sau đó để trẻ thử lại bằng lời nói hoặc cử chỉ.
Nếu trẻ cắn khi tức giận, hãy dạy một vài cách giải tỏa an toàn như ôm gối, bóp bóng mềm, thở chậm cùng người lớn, lùi khỏi tình huống hoặc gọi giúp đỡ. Với những trẻ cũng thường la hét, nằm vạ khi không được đáp ứng, nguyên tắc trong bài về cách xử lý trẻ 2 tuổi hay ăn vạ có thể giúp cha mẹ duy trì giới hạn nhất quán.
Người chăm sóc có thể:
Không nên dùng đồ ăn hoặc màn hình như phần thưởng cho việc không cắn. Mục tiêu là giúp trẻ học kỹ năng kiểm soát hành vi, không phải đổi hành vi lấy phần thưởng tức thời.
Thay vì chỉ nói “ngoan lắm”, hãy mô tả điều trẻ vừa làm đúng:
Lời ghi nhận cụ thể giúp trẻ hiểu hành vi nào nên lặp lại.
Trẻ có thể chỉ cắn ở lớp nhưng không cắn ở nhà vì môi trường nhà trẻ đông hơn, có nhiều lần phải chờ hoặc chia sẻ đồ chơi. Điều này không có nghĩa nhà trường hay gia đình chắc chắn đã làm sai. Hai bên cần trao đổi dựa trên tình huống cụ thể.
Cha mẹ nên hỏi người chăm sóc:
Gia đình và nhà trẻ nên thống nhất một thông điệp ngắn, chẳng hạn: “Không cắn. Cắn làm đau. Con hãy nói ‘dừng lại’ hoặc gọi cô.” Nếu mỗi nơi phản ứng theo một cách hoàn toàn khác nhau, trẻ sẽ khó học quy tắc.
Nhà trẻ cần thông báo sự việc khách quan, chăm sóc trẻ bị cắn và bảo vệ thông tin riêng tư của cả hai bên. Cha mẹ không nên yêu cầu nêu tên hoặc trách phạt công khai trẻ đã cắn. Thay vào đó, hãy đề nghị một kế hoạch phòng ngừa gồm tăng quan sát, nhận biết thời điểm nguy cơ và luyện cách giao tiếp thay thế.
Cha mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia phát triển trẻ nếu hành vi cắn:
Thông tin về tần suất, thời điểm, tác nhân trước hành vi và cách người lớn đã xử lý sẽ giúp chuyên gia đánh giá đầy đủ hơn. Không thể xác định nguyên nhân chỉ dựa vào một lần trẻ cắn; cần xem xét bối cảnh, sức khỏe, khả năng giao tiếp và mức phát triển của từng trẻ.
Điều quan trọng nhất là bảo vệ trẻ bị cắn, giữ giới hạn rõ ràng và kiên trì dạy hành vi thay thế. Bình tĩnh không đồng nghĩa với bỏ qua: người lớn vẫn can thiệp ngay, nhưng làm điều đó mà không làm đau, làm nhục hoặc gắn nhãn trẻ.