Vệ sinh mũi cho trẻ sơ sinh đúng cách, an toàn

Mũi trẻ sơ sinh có đường thở nhỏ nên chỉ một ít dịch nhầy hoặc vảy khô cũng có thể tạo ra tiếng thở khụt khịt. Tuy nhiên, không phải lần nào nghe trẻ nghẹt mũi cha mẹ cũng cần nhỏ nước muối hoặc dùng dụng cụ hút.

Nguyên tắc an toàn là can thiệp ít nhất nhưng đủ giúp trẻ thở và bú dễ hơn. Nếu dịch chỉ nằm ngoài lỗ mũi, hãy lau nhẹ bên ngoài. Chỉ cân nhắc nhỏ dung dịch phù hợp khi dịch khô, đặc hoặc làm trẻ khó chịu. Hút mũi không nên trở thành thao tác vệ sinh hằng ngày vì thực hiện quá thường xuyên hoặc quá mạnh có thể kích ứng, làm niêm mạc sưng và chảy máu.

Khi nào cần vệ sinh mũi cho trẻ sơ sinh?

Cha mẹ nên quan sát đồng thời tiếng thở, khả năng bú, màu da và mức độ tỉnh táo của trẻ thay vì chỉ dựa vào tiếng khụt khịt.

Chỉ cần lau bên ngoài khi

• Có ít dịch lỏng hoặc vảy mũi nằm ngay ở vành ngoài.
• Trẻ vẫn thở đều, ngủ bình thường và bú như thường lệ.
• Không thấy cánh mũi phập phồng, rút lõm lồng ngực hoặc đổi màu môi, lưỡi.
• Dịch không đặc đến mức che kín lỗ mũi.

Trong trường hợp này, cha mẹ rửa tay, dùng gạc mềm hoặc khăn sạch thấm nước ấm rồi lau quanh lỗ mũi. Không đưa tăm bông, đầu khăn xoắn hoặc móng tay vào sâu bên trong vì có thể làm trầy niêm mạc.

Khi vệ sinh cơ thể cho bé, cha mẹ có thể kết hợp lau nhẹ vùng mặt và quanh mũi theo hướng dẫn tắm đúng cho trẻ sơ sinh, nhưng không cần cố lấy hết chất nhầy nằm sâu trong mũi.

Có thể nhỏ dung dịch phù hợp khi

• Dịch mũi khô hoặc đặc, khó tự thoát ra.
• Trẻ nghẹt mũi nhẹ, phải ngắt quãng khi bú nhưng chưa có dấu hiệu khó thở.
• Cha mẹ cần làm mềm dịch trước khi lau hoặc hút nhẹ.
• Không khí khô khiến niêm mạc mũi của trẻ dễ đóng vảy.

Dung dịch thường được dùng là nước muối sinh lý vô khuẩn natri clorid 0,9% dành cho mũi. Nên chọn sản phẩm còn hạn sử dụng, bao bì nguyên vẹn và dùng theo hướng dẫn trên nhãn. Không tự pha nước muối tại nhà cho trẻ sơ sinh vì khó bảo đảm đúng nồng độ và vô khuẩn.

Có thể chưa cần can thiệp nếu

Trẻ chỉ phát ra tiếng khụt khịt thoáng qua nhưng vẫn bú tốt, thở thoải mái và da môi hồng. Tiếng thở ở mũi không đồng nghĩa với khò khè ở phổi; hút mũi sẽ không giải quyết được âm thanh xuất phát từ đường thở dưới.

Cách vệ sinh mũi cho trẻ sơ sinh theo từng tình huống

Trường hợp có dịch ở ngoài lỗ mũi

1. Rửa tay bằng xà phòng và lau khô.
2. Đặt trẻ nằm ngửa hoặc bế ở tư thế đầu được nâng đỡ chắc chắn.
3. Dùng gạc mềm, khăn sạch hoặc bông sạch thấm nước ấm.
4. Lau từ trong vành mũi ra ngoài, mỗi bên dùng một phần gạc sạch.
5. Dừng lại nếu trẻ giãy nhiều, niêm mạc đỏ hoặc chảy máu.

Không bóc mạnh vảy mũi đang bám chắc. Có thể làm ẩm vảy bằng nước muối sinh lý phù hợp rồi chờ mềm trước khi lau.

Trường hợp dịch đặc làm trẻ khó bú

Cha mẹ có thể nhỏ nước muối để làm loãng dịch, sau đó để dịch tự chảy ra và lau bên ngoài. Nếu dịch vẫn cản trở rõ rệt việc thở hoặc bú, mới cân nhắc hút thật nhẹ ở cửa mũi.

Nên thực hiện trước cữ bú một khoảng ngắn thay vì ngay sau khi trẻ vừa bú no, nhằm hạn chế trẻ khó chịu, ho hoặc trớ. Nếu trẻ liên tục phải dừng bú để thở, bú ít hơn hẳn hoặc khó đánh thức để bú, không nên chỉ tiếp tục vệ sinh mũi tại nhà.

Cách nhỏ nước muối cho trẻ sơ sinh an toàn

Cha mẹ có thể thực hiện theo các bước sau:

1. Chuẩn bị: Nước muối sinh lý vô khuẩn 0,9% dùng cho mũi, gạc sạch và khăn mềm.
2. Rửa tay: Làm sạch tay trước khi chạm vào mặt, mũi hoặc dụng cụ của trẻ.
3. Đặt tư thế: Cho trẻ nằm ngửa, đầu hơi nghiêng sang một bên và luôn dùng tay đỡ đầu. Không ngửa cổ trẻ quá mức.
4. Nhỏ nhẹ: Đặt đầu ống gần cửa mũi nhưng không chạm vào niêm mạc. Nhỏ lượng ít theo hướng dẫn của sản phẩm, không bóp mạnh tạo tia áp lực cao.
5. Chờ dịch mềm: Giữ trẻ ổn định trong chốc lát để dung dịch làm loãng dịch nhầy.
6. Lau dịch chảy ra: Nghiêng đầu trẻ sang bên phù hợp và dùng gạc sạch lau phần dịch thoát ra ngoài.
7. Lặp lại bên còn lại nếu cần: Không cố làm liên tục khi trẻ ho sặc, tím tái hoặc khó thở.

Nếu dùng ống đơn liều, cần xử lý phần còn lại theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Không để đầu lọ chạm vào mũi rồi dùng chung cho người khác vì có thể làm nhiễm bẩn dung dịch.

Những thứ không nên nhỏ vào mũi trẻ

• Sữa mẹ, nước thường hoặc nước muối tự pha.
• Nước ép tỏi, hành, thảo dược hoặc tinh dầu.
• Thuốc co mạch, thuốc trị nghẹt mũi hay thuốc chứa hoạt chất khác khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
• Dung dịch không ghi rõ công dụng dùng cho mũi hoặc có bao bì hư hỏng.

Tinh dầu và hơi nóng không phải lựa chọn an toàn để thông mũi cho trẻ sơ sinh. Hơi nước quá nóng có thể gây bỏng, còn mùi đậm đặc có thể kích ứng đường thở.

Có nên hút mũi trẻ sơ sinh không?

Có thể hút mũi, nhưng chỉ khi dịch thực sự cản trở trẻ thở hoặc bú và thao tác lau, nhỏ nước muối chưa đủ hiệu quả. Không cần hút chỉ để mũi hoàn toàn không còn dịch.

Cách hút mũi nhẹ nhàng

• Dùng dụng cụ dành riêng cho trẻ sơ sinh, sạch và nguyên vẹn.
• Nếu sử dụng bóng hút, bóp xẹp bóng trước khi đưa đầu hút đến cửa mũi.
• Chỉ đặt đầu hút nông ở lối vào, không đưa sâu hoặc chọc về phía sau.
• Nhả bóng từ từ để tạo lực hút nhẹ.
• Dừng ngay nếu niêm mạc chảy máu, trẻ đau, ho sặc, khó thở hoặc tím tái.
• Vệ sinh và làm khô dụng cụ theo hướng dẫn của nhà sản xuất sau mỗi lần dùng.

Không hút trực tiếp bằng miệng nếu dụng cụ không có bộ phận ngăn dịch và bộ lọc phù hợp. Cũng không dùng bơm tiêm để bơm rửa mũi với áp lực mạnh.

Vì sao không nên hút mũi quá mức?

Niêm mạc mũi của trẻ sơ sinh mỏng và nhạy cảm. Hút mạnh, đưa dụng cụ quá sâu hoặc lặp lại nhiều lần có thể gây:

• Trầy xước và chảy máu mũi.
• Kích ứng, phù nề niêm mạc khiến trẻ có vẻ nghẹt hơn.
• Đau và sợ hãi mỗi khi được vệ sinh mũi.
• Nhiễm bẩn chéo nếu dụng cụ không được làm sạch đúng cách.

Không có một lịch hút mũi cố định phù hợp cho mọi trẻ. Cha mẹ nên dựa vào triệu chứng thực tế, chỉ hút khi cần và dừng khi trẻ đã thở, bú dễ hơn.

Trẻ sơ sinh nghẹt mũi khi nào đi khám?

Đưa trẻ đi cấp cứu ngay

Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất nếu có một trong các biểu hiện:

• Môi, lưỡi hoặc vùng mặt tím tái, xám bất thường.
• Ngừng thở, thở ngắt quãng bất thường hoặc khó đánh thức.
• Thở gắng sức rõ: rút lõm vùng dưới sườn hoặc giữa các xương sườn, cánh mũi phập phồng, đầu gật theo nhịp thở.
• Phát ra tiếng rên khi thở, không thể bú vì khó thở hoặc có vẻ kiệt sức.
• Trẻ mềm nhũn, phản ứng kém hoặc co giật.

Khi có dấu hiệu tím tái hoặc khó thở nặng, không dành thêm thời gian để nhỏ hay hút mũi tại nhà.

Liên hệ bác sĩ và cho trẻ đi khám sớm

• Trẻ dưới 3 tháng tuổi có nhiệt độ đo được từ 38°C trở lên.
• Bú ít hơn rõ rệt, khó ngậm bắt vú, liên tục dừng bú để thở hoặc nôn nhiều.
• Số tã ướt giảm, miệng khô hoặc trẻ lừ đừ.
• Nghẹt mũi ngày càng nặng, ảnh hưởng đến giấc ngủ và cữ bú.
• Dịch mũi có máu lặp lại, mùi hôi, chỉ chảy kéo dài ở một bên hoặc kèm sưng vùng mặt.
• Ho nhiều, khò khè, sốt hoặc có biểu hiện bệnh toàn thân.
• Trẻ sinh non hoặc có bệnh tim, phổi, đường thở hay suy giảm miễn dịch.

Để nhận biết bú kém, cha mẹ nên so sánh với nhịp bú thường ngày và theo dõi thêm các dấu hiệu trẻ sơ sinh bú đủ sữa. Không nên chờ đến khi trẻ mất nước hoặc kiệt sức mới đi khám.

Câu hỏi thường gặp

Có cần vệ sinh mũi cho trẻ sơ sinh mỗi ngày không?

Không nhất thiết. Nếu trẻ thở và bú bình thường, không có dịch hoặc vảy mũi gây cản trở, cha mẹ chỉ cần giữ vùng ngoài mũi sạch. Nhỏ và hút mũi theo lịch cố định khi trẻ không có triệu chứng có thể gây kích ứng không cần thiết.

Nên nhỏ nước muối trước hay hút mũi trước?

Khi dịch khô hoặc đặc, thường nên nhỏ một lượng nhỏ nước muối sinh lý phù hợp để làm mềm trước. Sau đó lau dịch thoát ra ngoài; chỉ hút nhẹ nếu dịch vẫn làm trẻ khó thở hoặc khó bú.

Trẻ hắt hơi sau khi nhỏ nước muối có đáng lo không?

Hắt hơi có thể là phản xạ giúp đẩy dịch ra ngoài. Cha mẹ cần dừng thao tác và quan sát nếu trẻ ho sặc kéo dài, thở gắng sức, tái hoặc tím. Những biểu hiện này cần được đánh giá y tế thay vì tiếp tục vệ sinh mũi.

Làm gì để hạn chế mũi trẻ bị khô?

Giữ phòng thông thoáng, tránh khói thuốc, bụi, nước hoa và mùi tinh dầu đậm đặc. Không để luồng quạt hoặc điều hòa thổi trực tiếp vào mặt trẻ. Nếu dùng máy tạo ẩm, cần vệ sinh đúng hướng dẫn để tránh phát tán nấm mốc và vi sinh vật.

Vệ sinh mũi có chữa được cảm lạnh không?

Không. Lau, nhỏ nước muối hoặc hút nhẹ chỉ giúp loại bớt dịch và hỗ trợ trẻ thở, bú dễ hơn. Các thao tác này không điều trị nguyên nhân gây bệnh. Nếu nghẹt mũi đi kèm sốt, bú kém, khó thở hoặc trẻ có vẻ mệt hơn, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám.