Cách vắt sữa mẹ bằng tay đúng kỹ thuật, ít đau

Vắt sữa bằng tay là cách dùng bàn tay để ép nhẹ mô tuyến vú và đưa sữa ra ngoài mà không cần máy hút. Kỹ thuật này có thể hữu ích khi mẹ cần làm mềm quầng vú, thu từng giọt sữa non, giảm cảm giác căng tức hoặc chưa có máy hút sữa.

Lượng sữa thu được và thời gian sữa bắt đầu chảy khác nhau ở mỗi người. Sữa ra ít trong một lần vắt không đủ để kết luận mẹ thiếu sữa, đặc biệt trong những ngày đầu sau sinh.

Vắt sữa mẹ bằng tay phù hợp khi nào?

Mẹ có thể cân nhắc vắt sữa không cần máy trong các tình huống:

• Thu sữa non trong những ngày đầu sau sinh.
• Làm mềm vùng quầng vú để bé dễ ngậm bắt vú hơn.
• Mẹ và bé phải tạm thời ở xa nhau.
• Vú căng khiến mẹ khó chịu hoặc bé khó bú.
• Cần lấy một lượng sữa nhỏ mà không muốn lắp máy hút.
• Không có máy hút sữa hoặc mất điện khi đang cần lấy sữa.
• Muốn hỗ trợ duy trì việc lấy sữa theo kế hoạch được nhân viên y tế tư vấn.

Nếu bé có thể bú trực tiếp, mẹ nên kiểm tra dấu hiệu bé ngậm bắt vú đúng và cách điều chỉnh. Ngậm bắt vú chưa phù hợp có thể khiến mẹ đau, bé lấy sữa kém và vú không được làm mềm hiệu quả.

Chuẩn bị trước khi vắt sữa bằng tay

Vệ sinh tay và dụng cụ

Trước khi bắt đầu, mẹ nên:

1. Rửa tay kỹ bằng xà phòng và nước sạch, sau đó lau khô bằng khăn sạch.
2. Chuẩn bị dụng cụ đựng sữa mẹ sạch, khô, có miệng đủ rộng và nắp đậy kín.
3. Đặt bình hoặc cốc trên bề mặt sạch, tránh chạm tay vào mặt trong của dụng cụ và nắp.
4. Buộc gọn tóc, chọn nơi riêng tư và hạn chế gián đoạn nếu điều đó giúp mẹ thư giãn.

Không cần rửa đầu vú trước mỗi lần vắt nếu vùng da đang sạch. Nếu vú bị dính bẩn, có thể làm sạch nhẹ nhàng bằng nước. Tránh chà xát mạnh hoặc dùng cồn, chất sát khuẩn và xà phòng trực tiếp lên núm vú vì có thể gây khô, kích ứng da.

Với trẻ sinh non, trẻ đang điều trị hoặc có yêu cầu kiểm soát nhiễm khuẩn riêng, gia đình nên dùng loại dụng cụ và cách vệ sinh theo hướng dẫn của cơ sở y tế.

Giúp cơ thể thư giãn

Mẹ có thể ngồi tựa lưng thoải mái, thả lỏng vai và hít thở chậm. Chườm ấm nhẹ trong thời gian ngắn hoặc xoa vú nhẹ nhàng có thể giúp một số người dễ xuống sữa hơn, nhưng không phải ai cũng có phản ứng giống nhau. Không đặt vật quá nóng lên da và không bóp mạnh vùng đang đau.

Cách vắt sữa mẹ bằng tay từng bước

Bước 1: Đặt dụng cụ hứng sữa

Đặt cốc hoặc bình sạch ngay dưới vú. Mẹ có thể hơi nghiêng người về phía trước để sữa chảy vào dụng cụ dễ hơn, nhưng không cần cúi gập người gây mỏi lưng.

Bước 2: Xác định vị trí đặt tay

Đặt ngón cái ở phía trên và một hoặc hai ngón tay ở phía dưới vú, tạo thành hình chữ C. Các ngón tay nằm ở phía sau chân núm vú, thường quanh rìa quầng vú hoặc lùi ra sau một chút.

Không có một vị trí chính xác phù hợp với mọi người vì kích thước quầng vú và cấu tạo vú khác nhau. Nếu đặt tay mà sữa không ra hoặc bị đau, hãy dịch các ngón ra xa hay vào gần núm vú một chút để tìm vùng ép phù hợp.

Bước 3: Ấn, ép và thả

Thực hiện theo nhịp sau:

1. Ấn các ngón tay nhẹ về phía thành ngực, không kéo da về phía trước.
2. Ép ngón cái và các ngón phía dưới lại gần nhau để nén mô vú.
3. Thả lỏng hoàn toàn nhưng vẫn giữ tay ở đúng vị trí.
4. Lặp lại đều đặn theo nhịp ấn – ép – thả.

Không miết ngón tay trên da, kéo núm vú hoặc bóp trực tiếp đầu vú. Sữa nằm trong hệ thống ống dẫn phía sau quầng vú nên bóp núm vú thường không giúp lấy sữa tốt hơn và có thể gây đau.

Bước 4: Đổi vị trí quanh vú

Khi dòng sữa chậm lại, xoay vị trí ngón tay sang vùng khác quanh quầng vú để tác động lên các phần khác của vú. Mẹ có thể chuyển sang bên còn lại rồi quay lại bên đầu tiên nếu cần.

Sữa có thể chảy thành tia, nhỏ thành giọt hoặc tạm ngừng rồi chảy lại. Đây đều có thể là phản ứng bình thường. Không nên tăng lực bóp chỉ vì sữa chưa chảy ngay.

Bước 5: Kết thúc nhẹ nhàng

Dừng lại khi mẹ đã lấy đủ lượng cần dùng, vú mềm và dễ chịu hơn hoặc sữa không còn chảy dù đã đổi vị trí và nghỉ ngắn. Lau phần sữa đọng bên ngoài bằng khăn sạch nếu cần, sau đó đậy kín dụng cụ chứa.

Kỹ thuật vắt sữa bằng tay đúng không nên gây đau nhói, làm trầy da hoặc để lại vết bầm. Cảm giác căng nhẹ có thể xuất hiện khi ép mô vú, nhưng nếu đau tăng dần, mẹ nên dừng lại và kiểm tra vị trí đặt tay.

Cách vắt sữa non bằng tay

Sữa non thường đặc và có thể chỉ xuất hiện từng giọt, vì vậy vắt bằng tay thường thuận tiện hơn việc cố thu bằng máy. Sau khi rửa tay và massage rất nhẹ, mẹ thực hiện nhịp ấn – ép – thả như trên rồi hứng từng giọt vào dụng cụ sạch phù hợp.

Có thể dùng cốc nhỏ sạch để hứng sữa rồi chuyển sang dụng cụ chứa theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Nếu dùng xi lanh để thu sữa non, cần sử dụng loại phù hợp, không chạm vào đầu dụng cụ và tuân thủ yêu cầu bảo quản của bệnh viện, đặc biệt khi sữa dành cho trẻ sinh non hoặc trẻ đang điều trị.

Không nên đánh giá khả năng tạo sữa chỉ dựa trên lượng sữa non nhìn thấy. Dạ dày trẻ sơ sinh còn nhỏ và việc theo dõi trẻ có nhận đủ sữa hay không cần kết hợp nhiều dấu hiệu. Cha mẹ có thể tham khảo dấu hiệu trẻ sơ sinh bú đủ sữa và trao đổi với nhân viên y tế nếu vẫn lo lắng.

Việc thu sữa non khi còn mang thai không phù hợp với tất cả thai phụ. Kích thích đầu vú có thể gây co tử cung, vì vậy mẹ không nên tự thực hiện trước sinh nếu chưa được bác sĩ hoặc nữ hộ sinh đánh giá và hướng dẫn, nhất là khi thai kỳ có yếu tố nguy cơ.

Thu và bảo quản sữa mẹ sau khi vắt

Dụng cụ đựng sữa mẹ nên là loại sạch, dùng được cho thực phẩm và có nắp kín. Sau khi thu sữa:

• Đậy nắp ngay, tránh để mở lâu hoặc chạm vào mặt trong nắp.
• Ghi ngày, giờ vắt và thông tin nhận diện nếu sữa được gửi đến nơi chăm sóc trẻ.
• Dùng sữa sớm hoặc đưa vào nơi bảo quản phù hợp ngay sau khi vắt.
• Không giữ lại phần sữa đã có nguy cơ nhiễm bẩn từ tay, bề mặt hoặc dụng cụ không sạch.
• Làm theo quy định riêng của bệnh viện nếu trẻ đang điều trị.

Thời gian sử dụng phụ thuộc vào nhiệt độ môi trường, cách làm lạnh và tình trạng của trẻ. Gia đình nên xem hướng dẫn bảo quản sữa mẹ sau khi vắt an toàn thay vì ước lượng dựa trên mùi hoặc màu sữa.

Lỗi thường gặp khi vắt sữa bằng tay

Bóp hoặc kéo núm vú

Bóp trực tiếp đầu vú dễ gây đau nhưng không nén đúng vùng chứa sữa. Hãy đặt tay lùi về phía sau chân núm vú và ép mô vú theo hướng vào trong rồi lại gần nhau.

Miết ngón tay trên da

Trượt ngón liên tục có thể làm da đỏ, rát hoặc trầy xước. Các ngón tay nên giữ tương đối ổn định trong mỗi nhịp ép và chỉ đổi vị trí khi muốn tác động sang vùng khác.

Dùng lực quá mạnh

Nhiều người tăng lực khi sữa ra chậm. Cách này có thể gây bầm tím và làm mẹ khó chịu hơn. Thay vào đó, hãy nghỉ ngắn, thả lỏng vai, đổi vị trí đặt tay hoặc chuyển sang vú bên kia.

Vắt liên tục dù đang đau

Đau nhói, bỏng rát, nứt hoặc chảy máu không phải là mục tiêu bình thường của việc vắt sữa. Tiếp tục ép lên vùng tổn thương có thể khiến tình trạng nặng hơn. Mẹ nên dừng lại, kiểm tra kỹ thuật và nhờ người có chuyên môn đánh giá nếu đau không giảm.

Dùng lượng sữa vắt được để kết luận thiếu sữa

Khả năng lấy sữa bằng tay phụ thuộc vào thời điểm, phản xạ xuống sữa, kỹ thuật và mức độ quen tay. Một lần thu được ít sữa không phản ánh đầy đủ lượng sữa trẻ có thể bú trực tiếp.

Dùng dụng cụ chưa sạch hoặc chạm vào mặt trong bình

Tay và dụng cụ có thể làm sữa nhiễm bẩn. Hãy chuẩn bị mọi thứ trước khi vắt, cầm bình ở mặt ngoài và đậy nắp ngay sau khi hoàn tất.

Khi nào cần nhân viên y tế hỗ trợ?

Mẹ nên liên hệ bác sĩ, nữ hộ sinh hoặc chuyên gia hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ nếu:

• Đã điều chỉnh vị trí tay nhưng vẫn đau nhiều hoặc không thể vắt.
• Núm vú bị nứt sâu, chảy máu, phồng rộp hoặc có tổn thương da.
• Vú có vùng đỏ, nóng, sưng đau tăng dần hoặc khối cứng không cải thiện.
• Mẹ sốt, rét run, mệt nhiều hoặc có biểu hiện giống cúm kèm đau vú.
• Sữa có mủ, mùi bất thường hoặc mẹ nghi ngờ nhiễm trùng.
• Trẻ bú yếu, khó đánh thức để bú, có ít tã ướt hơn bình thường hoặc có dấu hiệu mất nước.
• Trẻ sinh non, đang điều trị hoặc cần kế hoạch lấy và bảo quản sữa riêng.
• Mẹ cần vắt sữa thường xuyên nhưng không chắc về lịch lấy sữa hay cách duy trì nguồn sữa.

Nếu vú căng đau, mục tiêu ban đầu có thể chỉ là lấy ra một lượng vừa đủ để quầng vú mềm hơn và mẹ dễ chịu hơn, thay vì cố làm vú trống hoàn toàn. Trường hợp đau dữ dội, sốt cao, khó thở, lú lẫn hoặc tình trạng xấu đi nhanh cần được đánh giá y tế kịp thời.

Cách vắt sữa mẹ bằng tay cần sự nhẹ nhàng và một khoảng thời gian làm quen. Vị trí đặt tay, nhịp ép và lượng sữa thu được có thể khác nhau giữa các mẹ cũng như giữa từng lần vắt; vì vậy, ưu tiên quan trọng nhất là không gây đau, giữ vệ sinh và theo dõi tình trạng của cả mẹ lẫn bé.