Sức khỏe tinh thần sau sinh: Khi nào cần hỗ trợ?

Sau khi sinh, người mẹ có thể đồng thời cảm thấy vui, lo lắng, kiệt sức, dễ khóc hoặc choáng ngợp trước trách nhiệm mới. Những thay đổi này không nói lên rằng người mẹ yếu đuối hay không yêu con. Tuy nhiên, cảm xúc kéo dài, ngày càng nặng hoặc làm giảm khả năng chăm sóc bản thân và em bé cần được quan tâm đúng mức.

Bài viết giúp gia đình nhận biết những biểu hiện nên theo dõi, thời điểm cần tìm hỗ trợ tâm lý sau sinh và cách ứng phó khi có nguy cơ mất an toàn. Nội dung không dùng để tự chẩn đoán bất kỳ rối loạn tâm lý nào.

Vì sao cảm xúc sau sinh có thể thay đổi?

Giai đoạn sau sinh có nhiều yếu tố cùng tác động đến sức khỏe tinh thần:

• Cơ thể đang hồi phục sau mang thai và sinh nở.
• Nhịp ngủ bị gián đoạn do chăm trẻ sơ sinh.
• Người mẹ phải học nhiều kỹ năng mới trong thời gian ngắn.
• Việc cho con bú, đau sau sinh hoặc khó chịu thể chất có thể làm tăng căng thẳng.
• Kỳ vọng phải làm mẹ thật tốt dễ tạo cảm giác tội lỗi hoặc thất bại.
• Thiếu người hỗ trợ, mâu thuẫn gia đình hoặc áp lực tài chính có thể khiến người mẹ quá tải.
• Tiền sử khó khăn tâm lý, biến cố thai kỳ hoặc trải nghiệm sinh nở căng thẳng có thể làm tăng nhu cầu được trợ giúp.

Cảm xúc sau sinh có thể thay đổi theo từng ngày. Điều cần chú ý không chỉ là người mẹ đang buồn hay lo, mà còn là mức độ, thời gian kéo dài, xu hướng nặng lên và ảnh hưởng đến sinh hoạt.

Nếu tâm trạng thay đổi đi kèm chảy máu nhiều, khó thở, đau ngực, co giật, sốt, đau đầu dữ dội hoặc bất kỳ biểu hiện thể chất đáng lo nào, gia đình cần lưu ý cả các dấu hiệu nguy hiểm sau sinh cần đi viện, thay vì cho rằng mọi vấn đề đều do tâm lý.

Phân biệt thay đổi cảm xúc thường gặp và dấu hiệu cần hỗ trợ

Những thay đổi có thể theo dõi thêm

Trong những ngày đầu sau sinh, một số người mẹ có thể dễ khóc, nhạy cảm, cáu gắt, lo lắng hoặc thấy mình chưa quen với vai trò mới. Cảm xúc có thể lên xuống trong ngày và thường nhẹ hơn khi người mẹ được ngủ, ăn uống, chia sẻ hoặc có người thay ca chăm bé.

Có thể tiếp tục theo dõi khi người mẹ:

• Vẫn nhận biết được cảm xúc của mình và có thể nói về điều đang xảy ra.
• Vẫn có những khoảng thời gian thư giãn, vui vẻ hoặc kết nối với người khác.
• Có thể thực hiện phần lớn sinh hoạt cơ bản dù cần thêm trợ giúp.
• Cảm thấy khá hơn khi được nghỉ ngơi và hỗ trợ.
• Các biểu hiện có xu hướng giảm dần thay vì nặng lên.

Buồn bã sau sinh không tự động đồng nghĩa với một rối loạn tâm lý. Tuy vậy, gia đình không nên dùng nhận định này để bỏ qua cảm xúc của người mẹ hoặc yêu cầu họ tự vượt qua.

Những dấu hiệu nên liên hệ chuyên môn

Nên đặt lịch với bác sĩ, chuyên gia tâm lý lâm sàng hoặc bác sĩ chuyên khoa tâm thần nếu có một hay nhiều biểu hiện sau:

• Buồn bã, lo âu, trống rỗng hoặc cáu gắt kéo dài, không có xu hướng cải thiện.
• Cảm xúc ngày càng nặng hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến ăn uống, ngủ nghỉ và sinh hoạt.
• Không thể ngủ ngay cả khi em bé đang ngủ và đã có người thay ca.
• Hoảng sợ, bồn chồn hoặc lo lắng đến mức khó thực hiện việc thường ngày.
• Mất hứng thú với những hoạt động trước đây từng yêu thích.
• Cảm giác vô dụng, tội lỗi quá mức, tuyệt vọng hoặc tin rằng mình là người mẹ tồi.
• Khó gắn kết với em bé, sợ ở gần con hoặc né tránh việc chăm con.
• Không đủ sức chăm sóc bản thân, bỏ ăn, không vệ sinh cá nhân hoặc không thể ra khỏi giường.
• Những suy nghĩ đáng sợ, lặp lại về việc điều xấu xảy ra với bản thân hoặc em bé.
• Người thân nhận thấy hành vi, lời nói hoặc tính cách thay đổi rõ rệt.

Mốc khoảng hai tuần thường được dùng như một gợi ý để nhận biết cảm xúc không cải thiện, nhưng đây không phải tiêu chuẩn để tự chẩn đoán. Nếu biểu hiện nghiêm trọng, gây suy giảm chức năng hoặc khiến gia đình lo ngại, hãy tìm hỗ trợ sớm hơn, kể cả khi mới xuất hiện.

Một số người có thể xuất hiện ý nghĩ xâm nhập không mong muốn, chẳng hạn hình ảnh đáng sợ thoáng qua khiến họ hoảng hốt nhưng không muốn thực hiện. Người mẹ vẫn nên trao đổi sớm với chuyên gia. Nếu có mong muốn, kế hoạch, hành động chuẩn bị hoặc cảm giác không thể kiểm soát hành vi, cần xử trí như tình huống khẩn cấp.

Khi nào cần xử trí khẩn cấp?

Cần hành động ngay nếu người mẹ:

• Nói rằng muốn chết, biến mất, tự làm đau mình hoặc làm hại em bé.
• Có kế hoạch, đã chuẩn bị phương tiện hoặc bắt đầu thực hiện hành vi gây hại.
• Nghe thấy tiếng nói, nhìn thấy điều người khác không thấy hoặc cảm thấy có mệnh lệnh thúc ép gây hại.
• Có niềm tin khác thường, nhầm lẫn, mất định hướng hoặc không nhận ra người quen.
• Kích động dữ dội, hành động khó đoán, gần như không ngủ nhưng vẫn nhiều năng lượng bất thường.
• Không thể bảo đảm an toàn cơ bản cho bản thân hoặc em bé.

Các bước cần làm ngay

1. Không để người có nguy cơ ở một mình. Một người lớn đáng tin cậy nên ở cạnh liên tục.
2. Đưa em bé đến nơi an toàn. Nhờ một người lớn khác trực tiếp chăm bé, nhưng không dùng việc tách bé như hình phạt hoặc lời trách móc.
3. Giảm khả năng tiếp cận phương tiện gây hại nếu có thể làm an toàn. Cất thuốc, vật sắc nhọn, hóa chất, vũ khí hoặc chìa khóa xe. Không giằng co nếu việc đó làm tình hình nguy hiểm hơn.
4. Gọi 115 hoặc đưa người mẹ đến khoa cấp cứu gần nhất. Nói rõ rằng người bệnh vừa sinh, đang có nguy cơ gây hại hoặc có biểu hiện mất tiếp xúc với thực tế.
5. Không để người mẹ tự lái xe. Nhờ người khác đưa đi hoặc chờ hỗ trợ cấp cứu.
6. Nếu đang có bạo lực hoặc nguy hiểm tức thời, ưu tiên rời khỏi khu vực nguy hiểm, đưa em bé và những người khác đến chỗ an toàn rồi gọi lực lượng khẩn cấp.

Người thân có thể hỏi trực tiếp, bình tĩnh:

• Bạn có đang nghĩ đến việc làm hại bản thân hoặc em bé không?
• Bạn đã nghĩ cách thực hiện hoặc chuẩn bị điều gì chưa?
• Bạn có cảm thấy mình không thể giữ an toàn trong lúc này không?

Hỏi thẳng không có nghĩa là gợi ý hành vi. Câu trả lời giúp gia đình đánh giá mức độ khẩn cấp và cung cấp thông tin chính xác cho nhân viên y tế. Không tranh luận về điều người mẹ đang nghe, thấy hoặc tin; hãy tập trung vào sự an toàn và đưa họ đến nơi được đánh giá chuyên môn.

Cách tìm hỗ trợ tâm lý sau sinh

Người mẹ có thể bắt đầu từ một đầu mối phù hợp và dễ tiếp cận, chẳng hạn:

• Bác sĩ sản khoa hoặc cơ sở đã theo dõi thai kỳ, sinh nở.
• Bác sĩ gia đình hoặc cơ sở y tế ban đầu.
• Chuyên gia tâm lý lâm sàng có đào tạo phù hợp.
• Bác sĩ chuyên khoa tâm thần khi triệu chứng nặng, kéo dài hoặc có nguy cơ mất an toàn.

Khi đặt lịch, nên nói rõ người cần khám đang ở giai đoạn sau sinh và mô tả biểu hiện chính. Có thể chuẩn bị trước các thông tin:

• Biểu hiện bắt đầu từ khi nào và thay đổi ra sao.
• Khả năng ngủ khi đã có người khác chăm bé.
• Mức độ ăn uống, vệ sinh cá nhân và thực hiện công việc hằng ngày.
• Có hay không ý nghĩ làm hại bản thân hoặc em bé.
• Thuốc, thực phẩm bổ sung đang sử dụng và tình trạng cho con bú.
• Tiền sử khó khăn tâm lý, điều trị trước đây hoặc biến cố gần đây.

Bác sĩ có thể cần đánh giá cả sức khỏe thể chất vì một số vấn đề sau sinh cũng có thể ảnh hưởng đến tâm trạng và năng lượng. Không tự bắt đầu, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên thông tin trên mạng. Nếu đang cho con bú, hãy thông báo để chuyên môn cân nhắc phương án phù hợp.

Nếu người mẹ ngại tự gọi điện, người thân có thể ngồi cạnh, ghi lại câu hỏi, hỗ trợ đặt lịch và đi cùng. Việc tìm trợ giúp không có nghĩa là người mẹ thất bại; đây là một phần của chăm sóc sức khỏe sau sinh.

Người thân nên lắng nghe như thế nào?

Nên làm

• Chọn lúc tương đối yên tĩnh và hỏi bằng giọng không phán xét.
• Lắng nghe hết câu trước khi đưa ra giải pháp.
• Công nhận cảm xúc, ngay cả khi bản thân không hoàn toàn hiểu.
• Hỏi người mẹ cần được lắng nghe, cần giúp giải quyết việc cụ thể hay cần gặp chuyên gia.
• Kiểm tra lại sau cuộc trò chuyện thay vì chỉ hỏi một lần.
• Chủ động quan sát giấc ngủ, ăn uống và khả năng tự chăm sóc.

Những câu có thể sử dụng:

• Mình thấy dạo này bạn rất mệt. Bạn muốn kể điều gì đang khó nhất không?
• Bạn không cần phải chịu đựng một mình. Mình có thể giúp việc gì ngay hôm nay?
• Cảm xúc của bạn đáng được quan tâm. Mình sẽ cùng bạn tìm người hỗ trợ.
• Nếu bạn đang có ý nghĩ làm hại mình hoặc em bé, hãy nói thật để chúng ta giữ an toàn cho cả hai.

Nên tránh

• Ai làm mẹ cũng thế, cố lên rồi sẽ qua.
• Có con khỏe mạnh rồi thì còn buồn gì nữa.
• Bạn suy nghĩ quá nhiều hoặc quá yếu đuối.
• Chỉ cần ngủ thêm, nghĩ tích cực hay ra ngoài là ổn.
• So sánh người mẹ với người khác hoặc kể lại chuyện riêng khi chưa được đồng ý.

Không nên biến cuộc trò chuyện thành cuộc tranh luận về việc người mẹ có đủ lý do để buồn hay không. Mục tiêu đầu tiên là hiểu mức độ khó khăn, kiểm tra an toàn và kết nối với hỗ trợ phù hợp.

Những hỗ trợ thực tế giúp giảm quá tải

Lời động viên sẽ hiệu quả hơn khi đi kèm hành động cụ thể. Người thân có thể:

• Nhận một ca chăm bé để người mẹ có khoảng ngủ liên tục.
• Chuẩn bị bữa ăn đơn giản, nước uống và đồ dùng cần thiết gần chỗ nghỉ.
• Giặt đồ, rửa dụng cụ, dọn không gian sinh hoạt hoặc mua đồ thiết yếu.
• Hạn chế khách thăm nếu người mẹ cần yên tĩnh.
• Đưa người mẹ đi khám và chăm em bé trong thời gian chờ.
• Lập danh sách người có thể gọi khi cần thay ca hoặc hỗ trợ khẩn cấp.
• Chia nhỏ công việc và hỏi cụ thể thay vì nói chung chung rằng cứ cần gì thì gọi.

Các việc chăm trẻ cũng nên được chia sẻ rõ ràng. Chẳng hạn, người thân có thể nhận phần thay tã, vệ sinh và tìm hiểu cách chăm sóc hăm tã ở trẻ sơ sinh, giúp người mẹ bớt phải tự xử lý mọi việc.

Ăn đủ, uống nước, tắm rửa, vận động nhẹ khi thể trạng cho phép và có thời gian nghỉ ngắn có thể hỗ trợ quá trình hồi phục. Tuy nhiên, những biện pháp này không thay thế đánh giá chuyên môn khi triệu chứng kéo dài, nặng lên hoặc có nguy cơ gây hại.

Kế hoạch theo dõi sức khỏe tinh thần sau sinh

Gia đình có thể duy trì một kế hoạch đơn giản trong những tuần sau sinh:

1. Mỗi ngày hỏi người mẹ về tâm trạng, giấc ngủ và điều khó khăn nhất.
2. Ghi nhận xu hướng cải thiện hay nặng lên, không chỉ đánh giá theo một thời điểm.
3. Phân công người phụ trách bữa ăn, việc nhà, chăm bé và đưa đi khám.
4. Lưu số của cơ sở y tế gần nhất và thống nhất ai sẽ chăm em bé khi có tình huống khẩn cấp.
5. Đặt lịch chuyên môn nếu cảm xúc không cải thiện, ảnh hưởng sinh hoạt hoặc khiến gia đình lo lắng.
6. Gọi 115 hoặc đến khoa cấp cứu ngay khi có nguy cơ gây hại, mất tiếp xúc với thực tế hoặc không thể bảo đảm an toàn.

Chăm sóc sức khỏe tinh thần sau sinh là trách nhiệm chung của gia đình và hệ thống hỗ trợ, không phải việc người mẹ phải tự xoay xở. Lắng nghe nghiêm túc, giảm gánh nặng thực tế và tìm trợ giúp đúng lúc có thể giúp bảo vệ cả người mẹ lẫn em bé.