Xử trí khi trẻ bị hóc thức ăn: hướng dẫn sơ cứu

Xử trí khi trẻ bị hóc thức ăn phụ thuộc vào việc trẻ còn ho hiệu quả hay đã bị tắc nghẽn đường thở nghiêm trọng. Nếu trẻ vẫn ho mạnh, phát ra tiếng và thở được, hãy để trẻ tiếp tục ho dưới sự giám sát. Nếu trẻ không thể ho, khóc, nói hoặc thở, cần sơ cứu ngay và gọi 115.

Các bước dưới đây phù hợp với nguyên tắc sơ cứu dị vật đường thở được sử dụng phổ biến trong đào tạo hồi sức tim phổi. Tuy nhiên, đọc hướng dẫn không thay thế cho việc học và thực hành trực tiếp với nhân viên y tế hoặc giảng viên sơ cứu có chuyên môn.

Nhận biết dấu hiệu trẻ bị hóc thức ăn

Hóc xảy ra khi thức ăn hoặc dị vật lọt vào đường thở. Mức độ có thể từ tắc nghẽn một phần đến tắc hoàn toàn.

Trẻ còn ho hiệu quả

Các dấu hiệu thường gặp gồm:

• Trẻ ho mạnh và liên tục.
• Vẫn khóc, nói hoặc phát ra âm thanh được.
• Vẫn hít thở và còn đáp ứng với người chăm sóc.
• Da và môi chưa tím tái.

Tiếng ho lớn là dấu hiệu không khí vẫn đi qua đường thở. Trong tình huống này, phản xạ ho của trẻ thường hiệu quả hơn các động tác vỗ lưng hoặc ép bụng không đúng lúc.

Tắc nghẽn đường thở nghiêm trọng

Cần nghĩ đến tình trạng nguy hiểm nếu trẻ có một hoặc nhiều dấu hiệu sau:

• Không thể ho hoặc chỉ ho yếu, gần như không thành tiếng.
• Không thể khóc, nói hay phát ra âm thanh bình thường.
• Khó thở rõ rệt hoặc không thở được.
• Thở rít nhưng âm thanh ngày càng yếu, sau đó im lặng.
• Môi, mặt hoặc đầu ngón tay tím tái.
• Trẻ ôm cổ, hoảng loạn, lơ mơ hoặc mất phản ứng.

Sự im lặng ở một trẻ đang cố thở là dấu hiệu đặc biệt đáng lo. Không chờ trẻ tím tái mới bắt đầu sơ cứu.

Phân biệt hóc và ọe khi trẻ ăn

Ọe là phản xạ bảo vệ thường xuất hiện khi thức ăn chạm vào vùng nhạy cảm trong miệng, nhất là trong giai đoạn ăn dặm và học nhai. Hóc là tình trạng thức ăn đi vào và cản trở đường thở.

Không nên chỉ dựa vào việc trẻ đỏ mặt để kết luận là hóc. Điều quan trọng hơn là trẻ có ho mạnh, phát ra tiếng và hít thở được hay không.

Cần làm gì khi trẻ vẫn ho và thở được?

Nếu trẻ ho mạnh và còn phát ra âm thanh:

1. Dừng cho trẻ ăn và lấy khay, bát hoặc thức ăn còn lại ra khỏi tầm với.
2. Khuyến khích trẻ tiếp tục ho.
3. Quan sát sát sao, không để trẻ ở một mình.
4. Chỉ lấy thức ăn ra nếu nhìn thấy rõ trong miệng và có thể gắp ra dễ dàng.
5. Chuẩn bị gọi 115 nếu tiếng ho yếu dần, trẻ không còn phát ra âm thanh hoặc bắt đầu khó thở.

Không vỗ lưng, ép ngực hoặc ép bụng khi trẻ vẫn đang ho hiệu quả. Những động tác này có thể làm thức ăn di chuyển sâu hơn hoặc gây chấn thương.

Nếu trẻ ho kéo dài, thở bất thường hoặc có vẻ vẫn còn dị vật dù đã bình tĩnh trở lại, cần đưa trẻ đi khám.

Sơ cứu khi trẻ bị tắc nghẽn đường thở nghiêm trọng

Khi trẻ không thể ho hiệu quả, không nói hoặc khóc được, hãy nhờ người khác gọi 115 và bật loa ngoài. Nếu chỉ có một mình, gọi cấp cứu ngay khi có thể nhưng không trì hoãn sơ cứu.

Trẻ dưới 1 tuổi: vỗ lưng và ấn ngực

1. Ngồi hoặc quỳ ở tư thế vững chắc.
2. Đặt trẻ nằm sấp dọc theo cẳng tay hoặc đùi, đỡ đầu và hàm. Giữ đầu trẻ thấp hơn thân nhưng không ép vào vùng cổ.
3. Dùng gót bàn tay vỗ dứt khoát tối đa 5 lần vào giữa hai xương bả vai.
4. Sau mỗi lần vỗ, kiểm tra xem dị vật đã bật ra và trẻ đã thở lại chưa.
5. Nếu chưa hiệu quả, lật trẻ nằm ngửa, vẫn giữ đầu thấp hơn thân.
6. Đặt hai ngón tay lên nửa dưới xương ức, tránh mũi xương ức, rồi thực hiện tối đa 5 lần ấn ngực dứt khoát.
7. Luân phiên 5 lần vỗ lưng và 5 lần ấn ngực cho đến khi dị vật ra ngoài, trẻ thở lại hoặc mất phản ứng.

Không ép bụng đối với trẻ dưới 1 tuổi vì có nguy cơ gây tổn thương nội tạng.

Trẻ trên 1 tuổi: vỗ lưng và ép bụng

1. Cho trẻ cúi người về phía trước; với trẻ nhỏ, người lớn có thể quỳ phía sau để giữ tư thế an toàn.
2. Dùng gót bàn tay vỗ dứt khoát tối đa 5 lần vào giữa hai xương bả vai.
3. Kiểm tra sau mỗi lần vỗ xem dị vật đã bật ra chưa.
4. Nếu chưa hiệu quả, đứng hoặc quỳ phía sau trẻ và vòng hai tay quanh eo.
5. Nắm một bàn tay thành nắm đấm, đặt phía trên rốn và dưới đầu dưới xương ức. Tay còn lại ôm lấy nắm đấm.
6. Kéo nhanh vào trong và hướng lên trên, thực hiện tối đa 5 lần ép bụng.
7. Tiếp tục luân phiên 5 lần vỗ lưng và 5 lần ép bụng cho đến khi trẻ thở lại hoặc mất phản ứng.

Chỉ thực hiện các động tác trên khi trẻ có dấu hiệu tắc nghẽn đường thở nghiêm trọng. Dừng lại ngay khi trẻ ho mạnh, khóc, nói hoặc thở bình thường trở lại.

Xử trí khi trẻ mất phản ứng hoặc không thở

Nếu trẻ mềm người, không đáp ứng hoặc không thở bình thường:

1. Đặt trẻ nằm ngửa trên mặt phẳng cứng, an toàn.
2. Gọi 115 ngay; nếu có người bên cạnh, yêu cầu họ gọi cấp cứu và tìm máy khử rung tim tự động AED nếu nơi đó có trang bị.
3. Bắt đầu hồi sức tim phổi. Với người sơ cứu đơn lẻ đã được học kỹ thuật, thực hiện 30 lần ép ngực, mở đường thở rồi thổi ngạt 2 lần.
4. Mỗi lần mở đường thở, quan sát trong miệng. Chỉ lấy dị vật khi nhìn thấy rõ và có thể lấy ra dễ dàng.
5. Tiếp tục các chu kỳ hồi sức cho đến khi trẻ thở lại, nhân viên cấp cứu tiếp nhận hoặc người sơ cứu không thể tiếp tục.

Tần số ép ngực thường dùng trong hồi sức là khoảng 100–120 lần mỗi phút. Độ sâu ép vào khoảng một phần ba chiều dày lồng ngực, tương đương khoảng 4 cm ở trẻ nhũ nhi và khoảng 5 cm ở trẻ em. Kỹ thuật đặt tay, tỷ lệ ép ngực và thổi ngạt có thể thay đổi theo tuổi, số người cứu và chương trình đào tạo; hãy làm theo hướng dẫn của tổng đài 115 nếu chưa được huấn luyện đầy đủ.

Không mất thời gian cố tìm dị vật bằng tay khi không nhìn thấy. Hồi sức tim phổi có thể tạo áp lực giúp đẩy dị vật ra, đồng thời duy trì tuần hoàn trong lúc chờ cấp cứu.

Những việc không nên làm khi trẻ bị hóc

• Không móc họng hoặc quét ngón tay mù trong miệng trẻ.
• Không cố cho trẻ uống nước, uống sữa hoặc nuốt thêm thức ăn.
• Không dựng trẻ dậy và bắt đi lại để “trôi thức ăn xuống”.
• Không xốc ngược, nắm chân treo trẻ hoặc rung lắc trẻ.
• Không ép bụng trẻ dưới 1 tuổi.
• Không vỗ lưng khi trẻ vẫn ho mạnh và thở được.
• Không cố gắp dị vật bằng nhíp hoặc dụng cụ nếu không nhìn rõ và không được đào tạo.
• Không trì hoãn gọi 115 để tự chở một trẻ đang không thở đến bệnh viện.

Theo dõi sau khi lấy được dị vật

Ngay cả khi trẻ đã thở lại, cha mẹ vẫn cần theo dõi nhịp thở, màu da, mức độ tỉnh táo và tiếng ho. Đưa trẻ đi khám sớm nếu có một trong các biểu hiện sau:

• Ho dai dẳng, thở khò khè hoặc thở rít.
• Đau ngực, đau bụng hoặc khó nuốt.
• Chảy nhiều nước dãi, nôn liên tục.
• Trẻ lừ đừ, tím tái hoặc có cơn khó thở trở lại.
• Nghi ngờ còn một phần thức ăn hay dị vật trong đường thở.
• Dị vật là vật sắc nhọn, pin cúc áo, nam châm hoặc vật có nguy cơ gây tổn thương.

Trẻ đã được ấn ngực hoặc ép bụng cũng nên được nhân viên y tế đánh giá vì các động tác này có thể gây chấn thương dù bên ngoài không có dấu hiệu rõ ràng.

Phòng ngừa hóc thức ăn ở trẻ nhỏ

Trẻ dưới 5 tuổi có đường thở nhỏ và kỹ năng nhai chưa hoàn thiện nên cần được giám sát chặt trong bữa ăn. Cha mẹ có thể giảm nguy cơ bằng các biện pháp sau:

• Cho trẻ ngồi thẳng, ổn định khi ăn; không cho ăn lúc đang nằm, chạy, chơi hoặc ngồi trên xe di chuyển.
• Luôn có người lớn tỉnh táo giám sát trong suốt bữa ăn.
• Chuẩn bị kết cấu thức ăn phù hợp với kỹ năng hiện tại thay vì chỉ dựa vào tuổi. Cha mẹ có thể tham khảo cách tăng độ thô theo kỹ năng của bé để điều chỉnh từng bước.
• Cắt thực phẩm tròn như nho hoặc cà chua bi theo chiều dọc thành miếng nhỏ; thái xúc xích dọc thay vì cắt thành khoanh tròn.
• Tránh đưa nguyên hạt cứng, bỏng ngô, kẹo cứng, miếng thịt dai hoặc thìa bơ hạt đặc cho trẻ chưa có khả năng xử lý an toàn.
• Loại bỏ xương, hạt và phần cứng trước khi cho trẻ ăn.
• Không thúc ép, chọc cười hoặc làm trẻ giật mình khi trong miệng còn thức ăn.
• Hỗ trợ trẻ tập nhai với kết cấu phù hợp, nhưng không để trẻ tự ăn một mình.

Mọi người thường xuyên chăm trẻ như cha mẹ, ông bà, bảo mẫu và giáo viên mầm non nên tham gia khóa sơ cứu trực tiếp. Việc thực hành trên mô hình giúp người học xác định đúng vị trí vỗ lưng, ấn ngực, ép bụng và ép tim — những kỹ năng khó học đầy đủ chỉ qua bài viết hoặc video.

Câu hỏi thường gặp

Có nên cho trẻ uống nước khi bị hóc không?

Không. Nước không thể đẩy dị vật ra khỏi đường thở và có thể khiến tình trạng khó xử trí hơn. Hãy đánh giá khả năng ho, nói và thở của trẻ để lựa chọn cách ứng phó phù hợp.

Trẻ ho được nhưng mặt đỏ có cần vỗ lưng không?

Nếu trẻ vẫn ho mạnh, phát ra tiếng và thở được, hãy khuyến khích trẻ tiếp tục ho, đồng thời theo dõi sát. Mặt đỏ có thể xuất hiện khi ho hoặc ọe và không tự nó chứng minh đường thở đã tắc hoàn toàn.

Có được dùng tay móc thức ăn trong miệng trẻ không?

Chỉ lấy thức ăn khi nhìn thấy rõ và có thể lấy ra dễ dàng. Không đưa ngón tay vào quét khi không nhìn thấy dị vật vì có thể đẩy thức ăn sâu hơn hoặc làm tổn thương miệng, họng.

Trẻ hết hóc rồi có cần đi khám không?

Nên đi khám nếu trẻ từng tím tái, mất phản ứng, được ép bụng hoặc ấn ngực, vẫn ho hay thở bất thường, hoặc nghi còn dị vật. Nếu trẻ không thở, tím tái hay mất phản ứng ở bất kỳ thời điểm nào, phải gọi 115 ngay cả khi sau đó trẻ có vẻ hồi phục.

Ọe khi ăn dặm có phải lúc nào cũng nguy hiểm không?

Không. Ọe thường là phản xạ bảo vệ khi trẻ học xử lý thức ăn. Tuy vậy, người chăm sóc vẫn phải quan sát liên tục vì tình trạng có thể chuyển thành hóc. Nếu trẻ im lặng, không thở, không khóc hoặc tím tái, hãy xử trí như tắc nghẽn đường thở nghiêm trọng.