Cách bảo quản sữa mẹ sau khi vắt an toàn

Cách bảo quản sữa mẹ sau khi vắt phụ thuộc vào nhiệt độ phòng, nhiệt độ tủ lạnh, tình trạng sữa mới vắt hay đã rã đông và thời điểm trẻ bắt đầu bú. Không nên áp dụng một mốc thời gian duy nhất cho mọi môi trường.

Các hướng dẫn dưới đây được đối chiếu với Breast Milk Storage Guidelines của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), trong phạm vi khuyến cáo được rà soát đến ngày 30/06/2024. Đây là hướng dẫn bảo quản tại nhà; trẻ sinh non, đang nằm viện, có bệnh lý hoặc suy giảm miễn dịch có thể cần quy trình nghiêm ngặt hơn theo chỉ định của cơ sở y tế.

Các mốc bảo quản sữa mẹ theo từng điều kiện

Bảng sau áp dụng khi sữa được vắt bằng tay hoặc máy trong điều kiện sạch và đựng trong dụng cụ chuyên dụng đã vệ sinh:

Các mốc trên là giới hạn tối đa, không phải thời gian bắt buộc phải giữ sữa. Sữa được sử dụng càng sớm thì khả năng duy trì chất lượng càng tốt.

Tại Việt Nam, nhiệt độ phòng ở nhiều thời điểm có thể cao hơn 25°C. Khi không kiểm soát được nhiệt độ hoặc phòng nóng, cha mẹ không nên mặc định sữa vẫn an toàn trong 4 giờ mà cần cho vào tủ lạnh càng sớm càng tốt. Mốc 4 giờ chỉ áp dụng khi nhiệt độ phòng không vượt quá 25°C.

Ngoài bảo quản đúng cách, cha mẹ nên theo dõi cữ bú và các dấu hiệu trẻ sơ sinh bú đủ sữa, thay vì chỉ dựa vào lượng sữa hút được mỗi lần.

Chuẩn bị dụng cụ trữ sữa mẹ

Chọn vật chứa phù hợp

Dụng cụ trữ sữa mẹ có thể là:

• Túi trữ sữa chuyên dụng, còn nguyên vẹn và có vị trí ghi ngày giờ.
• Bình thủy tinh sạch, dùng cho thực phẩm và có nắp kín.
• Bình nhựa dùng cho thực phẩm, có nắp kín và được nhà sản xuất cho phép sử dụng để trữ sữa mẹ.

Không nên dùng túi nilon thông thường, túi đựng thực phẩm dùng một lần hoặc lớp lót bình sữa không được thiết kế để cấp đông. Những vật chứa này có thể dễ rò rỉ, rách hoặc không bảo đảm khả năng đóng kín.

Nên chia sữa thành lượng vừa với một cữ bú của trẻ. Có thể chuẩn bị thêm một vài phần nhỏ để bổ sung khi trẻ còn đói, giúp hạn chế lượng sữa phải bỏ đi. Không đổ đầy sát miệng bình hoặc túi vì sữa sẽ nở ra khi đông lạnh.

Nếu đang cân nhắc thiết bị hút sữa, cha mẹ có thể tham khảo các tiêu chí chọn máy hút sữa phù hợp, đồng thời ưu tiên loại có phụ kiện dễ tháo rời và vệ sinh.

Vệ sinh tay và bộ phận máy hút sữa

Trước khi vắt sữa:

1. Rửa tay kỹ bằng xà phòng và nước sạch.
2. Kiểm tra bình, van, phễu hút, màng ngăn và các bộ phận tiếp xúc với sữa.
3. Không sử dụng phụ kiện còn ẩm mốc, nứt, bẩn hoặc có cặn sữa từ lần hút trước.
4. Lau sạch bề mặt đặt máy và các nút điều khiển thường xuyên chạm tay, đặc biệt nếu dùng máy hút sữa chung.

Sau mỗi lần hút:

1. Tháo rời tất cả bộ phận tiếp xúc với sữa.
2. Tráng dưới vòi nước chảy; không đặt trực tiếp phụ kiện vào bồn rửa vì bồn có thể chứa vi khuẩn.
3. Rửa bằng nước nóng và xà phòng trong chậu riêng dành cho dụng cụ của trẻ, hoặc dùng máy rửa bát nếu nhà sản xuất cho phép.
4. Xả sạch và để khô tự nhiên hoàn toàn trên bề mặt sạch.
5. Không dùng khăn lau khô vì khăn có thể truyền vi khuẩn sang dụng cụ.
6. Cất các bộ phận đã khô trong hộp hoặc khu vực sạch, tránh bụi và côn trùng.

Ống dẫn của máy hút sữa thường không cần rửa nếu không tiếp xúc với sữa. Nếu sữa hoặc hơi ẩm lọt vào ống, cần làm sạch theo đúng hướng dẫn của nhà sản xuất. Không tiếp tục sử dụng ống có nấm mốc.

CDC khuyến nghị khử khuẩn dụng cụ ít nhất mỗi ngày một lần để tăng mức bảo vệ, đặc biệt khi trẻ dưới 2 tháng tuổi, sinh non hoặc có hệ miễn dịch suy yếu. Có thể luộc, hấp hoặc sử dụng chế độ khử khuẩn nếu vật liệu và nhà sản xuất cho phép.

Quy trình bảo quản sữa mẹ sau khi vắt

Bước 1: Cho sữa vào vật chứa sạch

Rót sữa vào bình hoặc túi trữ chuyên dụng ngay sau khi vắt. Đóng kín nắp, giữ phần miệng túi sạch và kiểm tra xem túi có bị thủng hoặc rò rỉ hay không.

Bước 2: Ghi nhãn đầy đủ

Trên mỗi phần sữa nên ghi:

• Ngày và giờ bắt đầu vắt.
• Lượng sữa nếu vật chứa không có vạch chia đáng tin cậy.
• Tên trẻ nếu gửi sữa tại nhà trẻ, bệnh viện hoặc nơi chăm sóc chung.

Dùng sữa cũ trước, sữa mới sau. Khi bảo quản nhiều phần trong cùng một ngày, nhãn rõ ràng sẽ giúp tránh để sữa quá hạn hoặc nhầm sữa mới với sữa đã rã đông.

Bước 3: Làm lạnh sớm

Nếu chưa dùng ngay, đặt sữa vào ngăn mát hoặc ngăn đông càng sớm càng tốt. Trong tủ lạnh, nên để sữa ở phía trong, nơi nhiệt độ ổn định hơn; không đặt ở cánh cửa vì nhiệt độ thay đổi mỗi lần mở tủ.

Nếu dự kiến không dùng sữa trong vòng 4 ngày, nên cấp đông sớm thay vì chờ đến gần hết thời hạn ngăn mát.

Bước 4: Kết hợp sữa đúng cách

Có thể gộp sữa được vắt ở các thời điểm khác nhau, nhưng phần sữa mới cần được làm lạnh trước khi cho vào phần sữa đã lạnh. Không đổ sữa còn ấm trực tiếp vào sữa đang trữ lạnh hoặc đã đông vì có thể làm tăng nhiệt độ của phần sữa cũ.

Khi gộp sữa, thời hạn sử dụng phải tính theo phần sữa cũ nhất. Ví dụ, nếu sữa vắt buổi tối được cho vào bình sữa đã vắt từ buổi sáng, nhãn và thời hạn bảo quản vẫn tính từ buổi sáng.

Bước 5: Bảo quản khi di chuyển

Khi đưa sữa từ nơi làm việc, bệnh viện hoặc nơi chăm sóc trẻ về nhà, dùng túi giữ lạnh cách nhiệt có đủ túi đá đông lạnh. Mốc tối đa 24 giờ chỉ áp dụng khi sữa được duy trì lạnh liên tục trong túi cách nhiệt phù hợp, không phải túi xách thông thường có vài viên đá rời.

Khi về đến nơi, sử dụng sữa, chuyển vào ngăn mát hoặc cấp đông tùy vào thời gian sữa đã được bảo quản trước đó. Không tính lại thời hạn từ đầu.

Cách rã đông và làm ấm sữa mẹ

Rã đông sữa mẹ an toàn

Ưu tiên sử dụng túi hoặc bình có ngày vắt cũ nhất. Có ba cách phù hợp:

1. Chuyển sữa từ ngăn đông xuống ngăn mát và để tan dần qua đêm.
2. Đặt vật chứa kín dưới vòi nước ấm.
3. Ngâm vật chứa kín trong bát nước ấm và thay nước khi cần.

Không rã đông sữa mẹ bằng lò vi sóng. Lò vi sóng có thể làm nóng không đều, tạo điểm nóng gây bỏng miệng trẻ. Cũng không đặt sữa trực tiếp lên bếp hoặc đun sôi.

Sữa rã đông trong tủ lạnh phải được dùng trong vòng 24 giờ kể từ khi tan hoàn toàn, không phải từ lúc vừa chuyển khỏi ngăn đông. Sữa đã rã đông hoàn toàn không được cấp đông trở lại.

Làm ấm sữa mẹ đúng cách

Sữa mẹ không bắt buộc phải hâm nóng. Trẻ có thể uống sữa lạnh, sữa mát hoặc sữa ở nhiệt độ phòng nếu trẻ chấp nhận.

Nếu muốn làm ấm:

1. Giữ bình hoặc túi sữa đóng kín.
2. Đặt vào cốc nước ấm hoặc dưới vòi nước ấm trong vài phút.
3. Xoay nhẹ bình để lớp chất béo hòa đều trở lại.
4. Nhỏ một ít sữa lên cổ tay để kiểm tra, bảo đảm sữa chỉ ấm nhẹ và không nóng.

Sữa mẹ có thể tách thành nhiều lớp khi để lạnh, trong đó lớp chất béo nổi lên trên. Đây là hiện tượng thường gặp, không đồng nghĩa sữa đã hỏng. Cha mẹ có thể xoay nhẹ bình thay vì lắc mạnh.

Để việc cho bú diễn ra thuận lợi hơn, cần kết hợp bảo quản sữa với tư thế, nhịp bú và các lưu ý an toàn khi cho trẻ bú.

Xử lý phần sữa trẻ bú còn thừa

Khi trẻ bú trực tiếp từ bình, vi khuẩn trong miệng có thể đi vào phần sữa còn lại. Theo CDC, phần sữa thừa nên được dùng trong vòng 2 giờ kể từ khi trẻ kết thúc cữ bú. Sau thời gian này cần bỏ đi, không cho lại vào tủ lạnh và không cấp đông.

Để giảm lãng phí:

• Chia sữa thành nhiều phần nhỏ theo lượng trẻ thường bú.
• Chỉ rót thêm khi trẻ còn dấu hiệu đói.
• Không đổ phần sữa đã bú dở vào bình sữa sạch.
• Không trộn sữa bú thừa với sữa mới vắt.
• Ghi nhận lượng trẻ thường dùng trong từng cữ để điều chỉnh khẩu phần cho lần sau.

Lượng sữa hút được hoặc lượng sữa trẻ uống trong một cữ có thể thay đổi. Nếu lo trẻ bú kém, cha mẹ nên đánh giá tổng thể số cữ bú, biểu hiện sau bú, tình trạng đi tiểu và tăng trưởng thay vì ép trẻ uống hết bình.

Những lỗi bảo quản sữa mẹ cần tránh

• Áp dụng mốc 4 giờ ở nhiệt độ phòng khi phòng nóng trên 25°C.
• Để sữa ở cánh cửa tủ lạnh hoặc nơi nhiệt độ thường xuyên thay đổi.
• Dùng túi nilon thông thường thay cho túi trữ sữa chuyên dụng.
• Không ghi ngày giờ vắt sữa.
• Đổ sữa mới còn ấm vào sữa đang lạnh hoặc đông.
• Tính 24 giờ từ lúc lấy sữa khỏi ngăn đông thay vì từ lúc sữa tan hoàn toàn.
• Rã đông hoặc làm nóng sữa bằng lò vi sóng, nước sôi hay bếp.
• Cấp đông lại sữa đã rã đông hoàn toàn.
• Cho phần sữa trẻ đã bú dở trở lại tủ lạnh quá 2 giờ.
• Chỉ tráng dụng cụ bằng nước mà không rửa sạch các bộ phận tiếp xúc với sữa.
• Dùng tiếp phụ kiện có cặn sữa, vết nứt hoặc nấm mốc.

Nếu không xác định được sữa đã để bao lâu, từng ở nhiệt độ nào hoặc vật chứa có bị hở hay không, lựa chọn thận trọng là không sử dụng, nhất là với trẻ sinh non, trẻ đang bệnh hoặc có miễn dịch yếu.

Câu hỏi thường gặp

Sữa mẹ mới vắt có cần cho vào tủ lạnh ngay không?

Nếu dự định dùng sớm và nhiệt độ phòng không quá 25°C, sữa mới vắt có thể để tối đa 4 giờ. Tuy nhiên, trong điều kiện thời tiết nóng hoặc không đo được nhiệt độ phòng, nên làm lạnh sữa càng sớm càng tốt.

Có thể cho trẻ uống sữa mẹ lạnh không?

Có. Sữa mẹ không bắt buộc phải được hâm nóng. Nếu trẻ chấp nhận, cha mẹ có thể cho uống sữa lạnh hoặc mát trực tiếp từ tủ lạnh bằng bình sạch.

Sữa đã hâm nhưng trẻ chưa bú dùng được bao lâu?

Sữa đã được làm ấm hoặc đưa về nhiệt độ phòng nên được dùng trong vòng 2 giờ. Nếu trẻ đã ngậm bình, áp dụng quy tắc xử lý sữa bú thừa: dùng trong vòng 2 giờ sau khi kết thúc cữ bú rồi bỏ đi.

Có thể thêm sữa mới vắt vào bình đang để trong tủ lạnh không?

Có thể, nhưng nên làm lạnh phần sữa mới trước. Sau khi gộp, ngày giờ và thời hạn sử dụng phải tính theo phần sữa cũ nhất trong bình.

Sữa tách lớp có phải đã hỏng không?

Không nhất thiết. Chất béo có thể tách khỏi phần sữa lỏng khi bảo quản. Hãy xoay nhẹ bình để hòa đều. Tuy nhiên, không nên sử dụng nếu vật chứa bị hở, thời gian bảo quản vượt giới hạn hoặc không xác định được điều kiện lưu trữ.

Trẻ sinh non có dùng các mốc bảo quản này được không?

Không nên tự áp dụng nếu trẻ sinh non, đang điều trị, có bệnh lý hoặc suy giảm miễn dịch. Bệnh viện và bác sĩ có thể đưa ra thời hạn bảo quản, quy trình khử khuẩn và cách vận chuyển nghiêm ngặt hơn. Hướng dẫn của cơ sở đang chăm sóc trẻ cần được ưu tiên.