Chăm sóc rốn trẻ sơ sinh đúng cách tại nhà

Chăm sóc rốn trẻ sơ sinh chủ yếu dựa trên nguyên tắc sạch, khô và thông thoáng. Cha mẹ không cần tác động để cuống rốn rụng nhanh, nhưng cần quan sát mỗi ngày để phát hiện sớm biểu hiện nhiễm trùng hoặc chảy máu bất thường.

Nội dung dưới đây dựa trên nguyên tắc chăm sóc cuống rốn khô của Tổ chức Y tế Thế giới và hướng dẫn chăm sóc trẻ sơ sinh của các tổ chức nhi khoa, y tế uy tín. Nếu bệnh viện đã hướng dẫn riêng do tình trạng của trẻ hoặc điều kiện sinh nở, gia đình nên thực hiện theo chỉ định đó.

Nguyên tắc chăm sóc rốn trẻ sơ sinh

Sau khi dây rốn được cắt, phần cuống rốn còn lại sẽ dần khô, đổi màu và tự rụng. Trong thời gian này, cha mẹ nên:

• Rửa tay trước và sau khi chạm vào vùng rốn.
• Giữ cuống rốn sạch, khô và tiếp xúc với không khí khi có thể.
• Gấp mép tã xuống dưới rốn để tránh che kín hoặc cọ xát.
• Không kéo cuống rốn, kể cả khi cuống chỉ còn dính một phần nhỏ.
• Không tự bôi thuốc, cồn, bột, dầu, lá hoặc các chất dân gian lên rốn.
• Quan sát vùng da quanh rốn trong mỗi lần thay tã.

Đây cũng là một phần quan trọng trong quá trình chăm sóc trẻ sơ sinh sau khi ra viện, đặc biệt trong những ngày đầu khi cha mẹ còn chưa quen với việc thay tã và vệ sinh cho bé.

Các bước vệ sinh rốn cho trẻ sơ sinh

Bước 1: Chuẩn bị

Cha mẹ cần chuẩn bị khăn sạch, mềm; nước sạch nếu rốn bị bẩn; tã mới và quần áo rộng rãi. Không nhất thiết phải vệ sinh rốn theo một lịch cố định nếu cuống rốn đang sạch và khô.

Bước 2: Rửa tay

Rửa tay kỹ bằng xà phòng và nước sạch, sau đó lau khô. Người chăm sóc không nên chạm trực tiếp vào rốn khi tay đang bẩn hoặc vừa thay tã mà chưa rửa tay.

Bước 3: Quan sát cuống rốn

Kiểm tra cuống rốn và vùng da xung quanh dưới ánh sáng rõ. Chú ý xem rốn có bị dính nước tiểu, phân, có mùi hôi, chảy dịch, chảy máu hoặc đỏ lan ra da hay không.

Bước 4: Làm sạch khi rốn bị bẩn

Nếu cuống rốn dính phân hoặc chất bẩn, có thể dùng nước sạch để nhẹ nhàng làm sạch. Không chà xát và không cố đưa tăm bông hoặc vật dụng vào sâu trong rốn. Sau đó, dùng khăn sạch thấm khô nhẹ nhàng và để vùng rốn thoáng khí.

Nếu rốn không bẩn, cha mẹ không cần lau rửa nhiều lần vì thao tác quá mức có thể gây kích ứng hoặc làm cuống rốn bị kéo căng.

Bước 5: Mặc tã và quần áo

Dùng tã sạch, gấp phần mép trước xuống dưới cuống rốn. Mặc cho trẻ quần áo mềm, rộng và thoáng; tránh cạp quần, dây buộc hoặc đường may tì trực tiếp vào rốn.

Cách giữ cuống rốn khô và tránh cọ xát

Khi tã chạm vào rốn

Nếu mép tã nằm ngang cuống rốn, hãy gấp mép tã xuống hoặc chọn loại tã có phần khoét dành cho rốn. Kiểm tra để mép tã không bật lên khi trẻ cử động.

Khi tã bị ướt hoặc dính phân, cần thay sớm để hạn chế chất bẩn tiếp xúc với cuống rốn. Nếu rốn bị bẩn trong lúc thay tã, làm sạch bằng nước sạch rồi thấm khô.

Khi quần áo cọ vào rốn

Ưu tiên áo có chất liệu mềm và kiểu dáng rộng. Không quấn khăn hoặc băng bụng quá chặt quanh rốn. Nếu quần áo bị ướt, bẩn hoặc dính dịch từ rốn, nên thay ngay.

Khi tắm cho trẻ

Trong thời gian cuống rốn chưa rụng, nên hạn chế ngâm trẻ lâu trong chậu nước. Cha mẹ có thể lau người hoặc tắm nhanh, tránh chà vào cuống rốn và lau khô vùng này sau khi tắm. Hướng dẫn tắm đúng cho trẻ sơ sinh sẽ giúp gia đình phối hợp việc làm sạch cơ thể với bảo vệ vùng rốn chưa lành.

Nếu cuống rốn vô tình bị ướt, không cần hoảng sợ. Hãy dùng khăn sạch thấm nhẹ và để rốn khô tự nhiên; không dùng máy sấy hoặc nguồn nhiệt để làm khô.

Diễn biến thường gặp khi cuống rốn lành

Trong quá trình khô và rụng, cuống rốn thường chuyển từ màu vàng nhạt sang nâu rồi đen. Cuống có thể co nhỏ dần trước khi tự tách khỏi da. Thời điểm rụng khác nhau ở mỗi trẻ, thường trong những tuần đầu sau sinh.

Một số biểu hiện có thể gặp gồm:

• Cuống rốn khô, sẫm màu và không làm trẻ khó chịu.
• Có một ít dịch trong hoặc vết máu nhỏ quanh thời điểm rốn rụng.
• Sau khi rụng, đáy rốn còn hơi ẩm trong thời gian ngắn rồi dần khô.
• Một chút máu xuất hiện khi tã hoặc quần áo vô tình cọ vào phần rốn vừa rụng.

Cha mẹ có thể dùng gạc hoặc khăn sạch ấn nhẹ nếu chỉ có một vết máu nhỏ. Nếu máu tiếp tục chảy, thấm ướt gạc hoặc tái diễn nhiều lần, trẻ cần được nhân viên y tế đánh giá.

Rốn chưa rụng đúng thời điểm của một trẻ khác không đồng nghĩa là bất thường. Tuy nhiên, nếu cuống rốn kéo dài nhiều tuần vẫn chưa rụng, cha mẹ nên hỏi bác sĩ, đặc biệt khi kèm dịch, mùi hôi hoặc dấu hiệu trẻ không khỏe.

Dấu hiệu rốn bất thường cần đưa trẻ đi khám

Đưa trẻ đi khám ngay khi nghi nhiễm trùng

Nhiễm trùng rốn ở trẻ sơ sinh có thể tiến triển nhanh. Cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay nếu có một hoặc nhiều dấu hiệu sau:

• Da quanh rốn đỏ, sưng, nóng, đau hoặc vùng đỏ lan rộng.
• Rốn chảy mủ, dịch đục hoặc có mùi hôi rõ.
• Trẻ sốt từ 38°C trở lên.
• Trẻ bú kém, bỏ bú, khó đánh thức, phản ứng yếu hoặc quấy khóc khác thường.
• Trẻ thở bất thường, da tái, lạnh hoặc có vẻ rất mệt.
• Chạm nhẹ quanh rốn khiến trẻ đau hoặc khóc nhiều.

Trẻ sơ sinh bị sốt hoặc có biểu hiện toàn thân bất thường cần được khám khẩn cấp, không nên chờ theo dõi tại nhà và không tự cho trẻ dùng thuốc hạ sốt, kháng sinh hay thuốc bôi rốn.

Các trường hợp cần bác sĩ kiểm tra sớm

Cha mẹ nên liên hệ cơ sở y tế nếu:

• Rốn chảy máu không ngừng sau khi đã ấn nhẹ bằng gạc sạch.
• Sau khi cuống rốn rụng, rốn vẫn rỉ dịch hoặc ẩm kéo dài.
• Xuất hiện một khối mô nhỏ màu hồng hoặc đỏ, ẩm và dễ rỉ dịch ở đáy rốn. Đây có thể là u hạt rốn và cần được nhân viên y tế chẩn đoán, xử lý.
• Rốn phồng lên rõ khi trẻ khóc hoặc rặn. Đây có thể là thoát vị rốn; đa số trường hợp không phải cấp cứu nhưng vẫn nên được bác sĩ đánh giá.
• Cuống rốn chưa rụng sau nhiều tuần hoặc có diễn biến khiến cha mẹ lo lắng.

Nếu vùng rốn phồng kèm đau, đổi màu, nôn, bụng chướng hoặc trẻ quấy khóc dữ dội, cần đưa trẻ đi cấp cứu.

Những điều không nên làm với cuống rốn

• Không giật hoặc cắt phần cuống rốn còn dính.
• Không băng kín rốn bằng gạc, băng dính hoặc đai quấn bụng nếu không có chỉ định y tế.
• Không đặt đồng xu hoặc vật cứng lên vùng rốn phồng.
• Không bôi thuốc đỏ, cồn, oxy già, kháng sinh, phấn rôm hay thuốc sát khuẩn khi chưa được nhân viên y tế hướng dẫn.
• Không đắp lá, tro, bột, dầu, nghệ, kem đánh răng hoặc bất kỳ nguyên liệu dân gian nào lên rốn.
• Không cố xử lý u hạt rốn tại nhà bằng muối hoặc hóa chất.
• Không lấy tay cạy vảy hay đưa vật nhỏ vào sâu trong rốn.

Dùng chất không vô khuẩn có thể làm rốn nhiễm bẩn, trong khi hóa chất sát khuẩn dùng không đúng cách có thể gây kích ứng hoặc che lấp dấu hiệu nhiễm trùng. Khi được bệnh viện kê sản phẩm chăm sóc rốn vì lý do cụ thể, cha mẹ cần sử dụng đúng loại, đúng cách và đúng thời gian đã được hướng dẫn.

Để giảm nhầm lẫn trong những ngày đầu, gia đình có thể lập một thói quen đơn giản: kiểm tra rốn khi thay tã, làm sạch chỉ khi bị bẩn, thấm khô và gấp mép tã xuống. Các nguyên tắc chăm sóc trẻ sơ sinh khác cũng nên được thực hiện đồng thời, gồm giữ ấm phù hợp, cho bú theo nhu cầu và theo dõi tình trạng tỉnh táo của trẻ.

Câu hỏi thường gặp

Có cần vệ sinh rốn sau mỗi lần thay tã không?

Không cần nếu cuống rốn sạch và khô. Cha mẹ chỉ cần quan sát, tránh để tã che phủ và làm sạch khi rốn dính nước tiểu, phân hoặc chất bẩn. Vệ sinh quá nhiều có thể gây kích ứng và tăng nguy cơ cọ kéo cuống rốn.

Cuống rốn bị ướt có nguy hiểm không?

Một lần vô tình bị ướt thường không phải tình huống khẩn cấp. Hãy thấm khô bằng khăn sạch và để rốn thoáng. Cần đi khám nếu rốn xuất hiện mùi hôi, dịch mủ, đỏ lan hoặc trẻ có biểu hiện không khỏe.

Rốn rụng có chảy máu không?

Một vết máu nhỏ quanh thời điểm cuống rụng có thể xảy ra. Chảy máu liên tục, thấm ướt gạc hoặc tái diễn nhiều lần là dấu hiệu cần được khám.

Có nên kéo cuống rốn khi gần rụng không?

Không. Cuống rốn phải tự tách. Việc kéo có thể gây chảy máu, tổn thương mô và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng.

Có cần bôi thuốc để rốn nhanh khô không?

Không tự bôi bất kỳ thuốc hay chất sát khuẩn nào. Chăm sóc khô thường là nguyên tắc cơ bản, trừ khi nhân viên y tế đưa ra chỉ định khác dựa trên tình trạng của trẻ.