Dinh dưỡng cho trẻ nhỏ: 5 nhóm thực phẩm nên ưu tiên

Dinh dưỡng cho trẻ nhỏ không phụ thuộc vào một món ăn riêng lẻ mà đến từ chế độ ăn đa dạng, phù hợp với tuổi, khả năng nhai nuốt và tình trạng sức khỏe. Cha mẹ nên ưu tiên thực phẩm giàu dinh dưỡng, tăng dần độ thô và tôn trọng tín hiệu đói no của trẻ thay vì ép ăn.

Với trẻ đang bú mẹ hoặc sữa công thức, thức ăn bổ sung cần được hiểu là phần bổ sung chứ không thay thế sữa quá sớm. Cha mẹ có thể kết hợp hướng dẫn dinh dưỡng với các kiến thức về giấc ngủ, vận động và phòng bệnh trong cẩm nang chăm sóc trẻ nhỏ.

Nhu cầu dinh dưỡng thay đổi theo độ tuổi

Trẻ dưới 6 tháng

Trong phần lớn trường hợp, trẻ nên được bú mẹ hoàn toàn trong khoảng 6 tháng đầu. Nếu không thể bú mẹ, trẻ cần dùng sữa công thức phù hợp theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Không nên tự ý cho trẻ uống nước, nước trái cây, nước cháo hoặc bắt đầu ăn dặm sớm chỉ với mục đích giúp trẻ tăng cân.

Thời điểm bắt đầu ăn bổ sung thường vào khoảng 6 tháng, khi trẻ có các dấu hiệu sẵn sàng như giữ đầu tương đối vững, ngồi được khi có hỗ trợ, phối hợp tay với mắt để đưa thức ăn lên miệng và nuốt thức ăn thay vì liên tục đẩy ra ngoài.

Trẻ từ 6 đến 12 tháng

Đây là giai đoạn trẻ làm quen với mùi vị, kết cấu và kỹ năng ăn. Bữa ăn nên tiến triển từ mềm, nghiền hoặc dằm sang lợn cợn và thức ăn cầm tay có độ mềm phù hợp. Không nên chỉ cho trẻ ăn nước hầm hoặc cháo loãng vì các món này có thể không cung cấp đủ năng lượng và chất dinh dưỡng.

Sữa mẹ hoặc sữa công thức vẫn là nguồn dinh dưỡng quan trọng trong năm đầu đời. Thức ăn bổ sung cần có thực phẩm giàu sắt, nguồn chất béo, rau quả và thực phẩm cung cấp năng lượng.

Trẻ từ 1 đến 5 tuổi

Sau 1 tuổi, trẻ có thể dần tham gia bữa ăn gia đình nếu món ăn mềm, được cắt phù hợp và không quá mặn, ngọt hoặc cay. Tốc độ tăng trưởng và cảm giác thèm ăn có thể thay đổi từng giai đoạn, vì vậy lượng trẻ ăn không nhất thiết giống nhau mỗi ngày.

Cha mẹ nên duy trì giờ ăn tương đối ổn định, tránh để trẻ ăn vặt liên tục hoặc uống quá nhiều sữa sát bữa chính. Trẻ chậm tăng trưởng, sụt cân, thiếu máu, khó nhai nuốt hoặc phải kiêng nhiều nhóm thực phẩm cần được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng đánh giá riêng.

5 nhóm thực phẩm nên có trong thực đơn của trẻ

1. Trứng chín kỹ

Trứng cung cấp protein, chất béo và nhiều vi chất cần thiết. Khi trẻ bắt đầu ăn dặm và đã sẵn sàng về kỹ năng, cha mẹ có thể cho trẻ thử một lượng nhỏ trứng được nấu chín hoàn toàn, sau đó tăng dần theo khả năng ăn.

Có thể nghiền trứng vào cháo, kết hợp với rau hoặc làm trứng hấp mềm. Không nên cho trẻ ăn trứng sống, lòng đào hoặc món có trứng chưa được nấu kỹ vì nguy cơ nhiễm khuẩn.

2. Cá ít thủy ngân

Cá cung cấp protein và chất béo, trong đó một số loại cá béo có omega-3. Nên chọn cá có nguồn gốc rõ ràng, ưu tiên loại ít thủy ngân, thay đổi nhiều loại thay vì chỉ ăn một loại thường xuyên.

Cá cần được nấu chín, kiểm tra kỹ xương và làm nhỏ theo khả năng nhai của trẻ. Các món chiên nhiều dầu, cá khô hoặc cá chế biến sẵn có hàm lượng muối cao không phù hợp để dùng thường xuyên cho trẻ nhỏ.

3. Thịt, đậu và đậu phụ giàu sắt

Từ khoảng 6 tháng, nguồn sắt dự trữ của trẻ giảm dần nên thực phẩm giàu sắt cần xuất hiện đều đặn trong chế độ ăn bổ sung. Thịt bò, thịt lợn, thịt gia cầm, cá, trứng, đậu và đậu phụ là những lựa chọn có thể luân phiên.

Sắt từ thịt thường được cơ thể hấp thu thuận lợi hơn sắt từ thực vật. Khi dùng đậu hoặc đậu phụ, có thể kết hợp với rau quả giàu vitamin C như súp lơ, cà chua chín, cam hoặc quýt phù hợp với độ tuổi. Không cho trẻ uống trà cùng bữa ăn vì có thể cản trở hấp thu sắt.

4. Sữa chua không đường đã tiệt trùng

Sữa chua nguyên chất, không đường có thể được dùng như một phần của bữa ăn bổ sung khi trẻ đã sẵn sàng ăn dặm. Cha mẹ cần chọn sản phẩm đã tiệt trùng, còn hạn sử dụng và bảo quản đúng hướng dẫn.

Sữa chua là thực phẩm chứ không thay thế hoàn toàn sữa mẹ hoặc sữa công thức trong năm đầu. Sữa bò tươi cũng không nên được dùng làm đồ uống chính trước 12 tháng, dù một lượng nhỏ có thể được sử dụng khi chế biến món ăn.

5. Rau và trái cây đa dạng màu sắc

Rau xanh, bí đỏ, cà rốt, cà chua, bông cải, chuối, đu đủ và nhiều loại trái cây khác cung cấp vitamin, khoáng chất và chất xơ. Không có một loại rau quả nào đáp ứng đầy đủ mọi nhu cầu, vì vậy nên thay đổi màu sắc và chủng loại theo mùa.

Rau quả cần được rửa sạch, bỏ hạt cứng và chế biến theo khả năng nhai nuốt. Trái cây nguyên miếng mềm hoặc nghiền phù hợp thường có lợi hơn nước ép vì giữ được chất xơ và giúp trẻ học nhai. Nếu quan tâm đến các vi chất liên quan đến thị giác, cha mẹ có thể tham khảo cách xây dựng dinh dưỡng hỗ trợ đôi mắt trẻ.

Gợi ý số bữa và khẩu phần theo độ tuổi

Bảng dưới đây mang tính tham khảo cho trẻ khỏe mạnh. Lượng ăn thực tế cần điều chỉnh theo tốc độ phát triển, mức vận động, việc trẻ còn bú mẹ và tín hiệu đói no.

Đây không phải chỉ tiêu bắt buộc cho từng bữa. Dấu hiệu trẻ còn đói có thể gồm chủ động há miệng, hướng về thức ăn hoặc xin thêm. Khi no, trẻ có thể quay đầu, ngậm miệng, ăn chậm lại hoặc không còn hứng thú. Cha mẹ nên dừng bữa thay vì dỗ bằng màn hình hay ép trẻ ăn hết khẩu phần.

Cách kết hợp thực phẩm thành bữa ăn cân đối

Một bữa chính có thể được xây dựng từ bốn thành phần:

• Thực phẩm cung cấp năng lượng như cơm, cháo, khoai, mì hoặc ngũ cốc.
• Nguồn protein và sắt như thịt, cá, trứng, đậu hoặc đậu phụ.
• Rau củ hoặc trái cây phù hợp.
• Một lượng chất béo từ dầu thực vật, quả bơ, hạt được nghiền mịn hoặc thực phẩm tự nhiên giàu chất béo.

Chất béo giúp tăng năng lượng cho khẩu phần và hỗ trợ hấp thu các vitamin tan trong dầu. Tuy nhiên, lượng dùng cần phù hợp với món ăn và tổng chế độ ăn; không nên cho quá nhiều chỉ với mục tiêu tăng cân nhanh. Cha mẹ có thể đọc hướng dẫn bổ sung dầu vào thực đơn của trẻ để lựa chọn và sử dụng hợp lý.

Ví dụ, một bữa có thể gồm cháo đặc hoặc cơm mềm, cá đã gỡ xương, rau nấu mềm và một lượng dầu phù hợp. Bữa khác có thể thay cá bằng trứng, thịt băm hoặc đậu phụ. Việc luân phiên nguyên liệu giúp trẻ tiếp xúc với nhiều mùi vị và hạn chế chế độ ăn đơn điệu. Những gia đình cần thêm ý tưởng có thể tham khảo các món ăn dặm phù hợp cho trẻ.

Cho trẻ làm quen thực phẩm dễ gây dị ứng

Trứng, sữa, đậu phộng, các loại hạt, lúa mì, đậu nành, cá và hải sản có thể gây dị ứng. Trì hoãn không có chỉ định y tế không đồng nghĩa với việc phòng được dị ứng. Khi trẻ đã sẵn sàng ăn dặm, có thể giới thiệu từng thực phẩm dễ gây dị ứng ở dạng an toàn, với lượng nhỏ và vào ban ngày để thuận tiện theo dõi.

Khi thử món mới, trẻ nên khỏe mạnh và cha mẹ không nên cho nhiều thực phẩm dễ gây dị ứng mới trong cùng một bữa. Nếu trẻ dung nạp tốt, thực phẩm đó có thể tiếp tục xuất hiện định kỳ trong chế độ ăn thay vì chỉ thử một lần rồi ngừng lâu ngày.

Đậu phộng và các loại hạt phải được nghiền mịn, pha loãng hoặc dùng dưới dạng bơ hạt mịn phù hợp; tuyệt đối không cho trẻ nhỏ ăn hạt nguyên vì nguy cơ hóc. Trẻ bị chàm nặng, từng phản ứng với thức ăn hoặc đã được chẩn đoán dị ứng cần hỏi bác sĩ trước khi thử thực phẩm nguy cơ cao. Cha mẹ nên nhận biết kỹ hơn về những món có thể gây dị ứng cho con trước khi đưa vào thực đơn.

Các biểu hiện như nổi mề đay, sưng môi hoặc mặt, nôn, ho, khò khè hay khó thở sau khi ăn cần được chú ý. Nếu trẻ khó thở, lừ đừ, sưng lưỡi hoặc có phản ứng ở nhiều cơ quan, cần ngừng cho ăn và gọi cấp cứu ngay. Không tự thử lại món nghi ngờ gây phản ứng nghiêm trọng khi chưa được bác sĩ đánh giá.

Những nguyên tắc an toàn cha mẹ cần nhớ

• Luôn cho trẻ ngồi thẳng và có người lớn quan sát trong suốt bữa ăn.
• Tránh các món dễ gây hóc như hạt nguyên, bỏng ngô, kẹo cứng, xúc xích cắt khoanh, nho nguyên quả và miếng thịt dai. Nho và thực phẩm tròn cần được cắt dọc thành miếng nhỏ phù hợp.
• Không cho trẻ dưới 12 tháng ăn mật ong vì nguy cơ ngộ độc botulinum ở trẻ sơ sinh.
• Nấu chín thịt, cá và trứng; chỉ dùng sữa cùng sản phẩm từ sữa đã tiệt trùng.
• Hạn chế thực phẩm nhiều muối, đường bổ sung và đồ uống có đường. Không dùng bánh kẹo hoặc màn hình làm phần thưởng cho việc ăn hết.
• Không tự ý dùng vitamin, khoáng chất hoặc sản phẩm tăng cân khi chưa xác định trẻ có nhu cầu.
• Theo dõi tăng trưởng theo thời gian thay vì đánh giá qua một bữa ăn hoặc so sánh trẻ với bạn cùng tuổi.

Nếu trẻ thường xuyên từ chối hầu hết thực phẩm, ho hoặc sặc khi ăn, nôn kéo dài, tiêu chảy tái diễn, táo bón nặng, sụt cân hoặc chậm tăng trưởng, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám. Hướng dẫn dinh dưỡng chung không thay thế cho đánh giá cá nhân của bác sĩ, đặc biệt với trẻ sinh non, có bệnh nền, dị ứng hoặc rối loạn nhai nuốt.