Cách thay tã cho trẻ sơ sinh đúng và an toàn

Thay tã đúng cách giúp vùng da mặc tã sạch, khô, hạn chế ma sát và giảm nguy cơ kích ứng. Cha mẹ không cần thao tác quá cầu kỳ, nhưng nên chuẩn bị đầy đủ đồ dùng và luôn giữ một tay gần bé để phòng ngừa té ngã.

Hướng dẫn dưới đây áp dụng cho cả tã giấy và tã vải. Nếu trẻ sinh non, đang điều trị bệnh, vừa cắt bao quy đầu hoặc có tổn thương da, cha mẹ nên làm theo hướng dẫn riêng của nhân viên y tế.

Cần chuẩn bị gì trước khi thay tã cho trẻ?

Hãy đặt mọi vật dụng trong tầm tay trước khi đặt bé lên bàn hoặc đệm thay tã:

• Một chiếc tã sạch, đúng kích cỡ và phù hợp cân nặng của trẻ.
• Khăn mềm sạch, bông hoặc gạc dùng một lần.
• Nước sạch ấm vừa phải để vệ sinh khi cần.
• Khăn khô mềm để thấm nước trên da.
• Túi hoặc thùng có nắp để đựng tã bẩn.
• Kem bảo vệ da vùng tã nếu trẻ cần dùng và sản phẩm phù hợp với hướng dẫn của nhân viên y tế.
• Một bộ quần áo sạch nếu phân hoặc nước tiểu đã thấm ra ngoài.

Rửa tay bằng xà phòng và nước sạch trước khi thay tã. Nếu dùng bàn thay tã, bề mặt phải chắc chắn, có thành chắn nếu được thiết kế sẵn và không đặt gần mép giường. Không để bé nằm một mình dù chỉ trong thời gian ngắn; dây đai trên bàn thay tã cũng không thay thế được sự giám sát của người lớn.

Với trẻ chưa rụng rốn, nên gập mép trước của tã xuống dưới cuống rốn để giữ khu vực này thông thoáng, hạn chế cọ xát. Cha mẹ có thể tham khảo thêm cách chăm sóc rốn trẻ sơ sinh tại nhà để phối hợp vệ sinh hằng ngày.

Cách thay tã cho trẻ sơ sinh từng bước

Bước 1: Đặt bé ở tư thế an toàn

Đặt bé nằm ngửa trên bề mặt phẳng, chắc và có lót khăn sạch. Mở quần áo ở phần thân dưới nhưng vẫn giữ ấm phần còn lại của cơ thể. Luôn để ít nhất một tay gần người bé.

Bước 2: Mở tã bẩn

Tháo miếng dán hoặc cúc tã. Nếu bé đi ngoài, có thể dùng phần trước còn sạch của tã để gạt nhẹ phần lớn phân khỏi da. Sau đó gập tã bẩn xuống dưới mông, mặt bẩn nằm phía trong.

Không kéo hai cổ chân bé lên quá cao. Cha mẹ có thể giữ nhẹ hai cổ chân bằng một tay và nâng mông vừa đủ, hoặc nghiêng bé sang một bên để lấy tã bẩn ra.

Bước 3: Vệ sinh vùng mặc tã

Dùng khăn mềm hoặc bông thấm nước lau nhẹ từ vùng sạch đến vùng bẩn. Làm sạch các nếp gấp ở bẹn và mông nhưng không chà xát mạnh. Khi trẻ đi ngoài, cần làm sạch phân còn bám trên da; khi tã chỉ có nước tiểu, mức độ vệ sinh có thể đơn giản hơn tùy tình trạng da.

Nếu sử dụng khăn ướt, nên chọn loại dành cho trẻ sơ sinh, không hương liệu và không chứa cồn làm khô da. Ngừng dùng sản phẩm nếu da bé đỏ hoặc khó chịu sau khi lau.

Bước 4: Làm khô da

Dùng khăn sạch thấm nhẹ, không miết trên da. Có thể để vùng tã tiếp xúc với không khí trong thời gian ngắn khi phòng đủ ấm và bé được giám sát. Da còn ẩm khi đóng tã dễ bị bí và ma sát hơn.

Bước 5: Kiểm tra da và vùng rốn

Quan sát mông, bẹn, cơ quan sinh dục và vùng dưới bụng. Chú ý mẩn đỏ, trầy xước, phồng rộp, chảy dịch hoặc tổn thương lan rộng. Nếu rốn chưa rụng, kiểm tra xem tã có che hoặc cọ vào cuống rốn không.

Bước 6: Mặc tã sạch

Luồn tã sạch dưới mông, phần có miếng dán nằm phía sau nếu dùng loại tã dán. Kéo mặt trước lên ngang bụng và cố định hai bên cân đối. Tã nên ôm vừa cơ thể nhưng không quá chặt; thông thường có thể đưa ngón tay vào giữa tã và bụng bé mà không phải cố ép.

Kiểm tra phần chun quanh đùi đã được vuốt ra ngoài, không cuộn vào trong da. Với trẻ chưa rụng rốn, tiếp tục gập mép tã xuống thấp hơn cuống rốn.

Bước 7: Thu dọn và rửa tay

Cuộn mặt bẩn của tã vào trong rồi bỏ vào nơi chứa phù hợp. Làm sạch bề mặt thay tã theo hướng dẫn của sản phẩm vệ sinh và rửa tay kỹ sau khi hoàn tất. Nếu không thể rời bé để rửa tay ngay, hãy đặt bé vào nôi hoặc vị trí an toàn trước.

Việc thay tã chỉ là một phần trong quy trình chăm sóc trẻ sơ sinh; cha mẹ cũng cần chú ý bú, ngủ, nhiệt độ cơ thể, vệ sinh rốn và các thay đổi bất thường của bé.

Vệ sinh khi thay tã cho bé trai và bé gái

Cách vệ sinh cho bé gái

Lau từ trước ra sau, tức là từ âm hộ về phía hậu môn, để hạn chế đưa vi khuẩn từ phân đến đường tiểu. Dùng phần khăn sạch cho mỗi lượt lau và chú ý làm sạch nhẹ nhàng các nếp gấp bên ngoài.

Không cố tách rộng môi âm hộ và không đưa tăm bông, khăn hoặc ngón tay vào bên trong âm đạo. Một ít chất màu trắng ở vùng sinh dục của bé gái mới sinh có thể là chất gây còn sót lại; không cần chà hoặc cạy bằng lực. Nếu có dịch hôi, mủ, sưng rõ, chảy máu kéo dài hoặc bé đau khi chạm vào, cần hỏi nhân viên y tế.

Cách vệ sinh cho bé trai

Lau nhẹ dương vật, bìu, bẹn và vùng mông. Với bé trai chưa cắt bao quy đầu, chỉ vệ sinh phần bên ngoài; không cố kéo bao quy đầu xuống vì bao quy đầu của trẻ nhỏ thường chưa thể tuột hoàn toàn.

Có thể phủ tạm một khăn sạch lên dương vật trong lúc thay tã vì bé có thể tiểu bất ngờ. Trước khi đóng tã, hướng dương vật xuống dưới để giảm nguy cơ nước tiểu rò lên phía bụng.

Nếu bé vừa cắt bao quy đầu, cha mẹ cần thực hiện đúng hướng dẫn chăm sóc của cơ sở y tế. Không tự bôi thuốc, dung dịch sát khuẩn hoặc dùng mẹo dân gian lên vết thương.

Vệ sinh vùng tã không thay thế việc tắm toàn thân. Khi tắm, cần giữ phòng đủ ấm, chuẩn bị đồ dùng trước và không rời tay khỏi trẻ; hướng dẫn tắm đúng cho trẻ sơ sinh sẽ giúp cha mẹ phối hợp các bước an toàn hơn.

Bao lâu thay tã cho trẻ sơ sinh?

Không có một lịch thay tã cứng nhắc phù hợp cho mọi trẻ. Trong những tuần đầu, cha mẹ nên kiểm tra tã thường xuyên, chẳng hạn quanh các cữ bú và trước hoặc sau giấc ngủ. Có thể kiểm tra mỗi 2–3 giờ khi bé thức, nhưng quyết định thay tã cần dựa vào tình trạng thực tế.

Nên thay tã ngay khi:

• Trẻ đi ngoài, kể cả lượng phân không nhiều.
• Tã đầy, nặng, tràn hoặc chỉ báo độ ẩm đã đổi màu.
• Quần áo hoặc chăn bị thấm ướt.
• Da vùng tã đang đỏ, nhạy cảm hoặc có tổn thương.
• Tã bị lệch, cuộn, quá chật hoặc làm da bé hằn sâu.

Nếu bé đang ngủ và tã chỉ hơi ướt, việc có đánh thức bé hay không còn phụ thuộc loại tã, tình trạng da và hướng dẫn chăm sóc riêng. Với trẻ đang hăm, tã thấm kém hoặc có phân, nên thay sớm. Không nên cố giảm số lần thay tã bằng cách để trẻ mặc tã bẩn lâu hơn.

Số tã ướt cũng có thể giúp cha mẹ theo dõi gián tiếp việc bú và bài tiết, nhưng cần đánh giá cùng nhiều biểu hiện khác. Nếu lo bé bú không đủ, có thể đối chiếu thêm các dấu hiệu trẻ sơ sinh bú đủ sữa và trao đổi với nhân viên y tế.

Cách phòng ngừa hăm tã

Hăm tã thường liên quan đến da tiếp xúc lâu với độ ẩm, phân, nước tiểu và ma sát. Các biện pháp sau có thể giúp bảo vệ da:

• Thay tã sớm sau khi trẻ đi ngoài và không để tã quá đầy.
• Chọn tã vừa vặn, không siết bụng hoặc đùi.
• Làm sạch nhẹ nhàng, tránh chà xát nhiều lần.
• Thấm khô da trước khi mặc tã mới.
• Cho da thoáng trong thời gian ngắn khi điều kiện phòng phù hợp.
• Tránh phấn rôm vì bột có thể phát tán vào không khí và bị trẻ hít phải.
• Hạn chế sản phẩm có hương liệu, cồn hoặc thành phần từng gây kích ứng cho bé.
• Có thể dùng một lớp mỏng sản phẩm bảo vệ da dành cho vùng tã theo hướng dẫn trên nhãn hoặc tư vấn của nhân viên y tế.

Với tã vải, cần giặt sạch chất thải, xả hết chất giặt tẩy và phơi khô hoàn toàn. Không tự pha chất tẩy hoặc dùng lượng chất giặt quá mức. Các nguyên tắc giặt đồ cho bé sơ sinh cũng có thể áp dụng khi xử lý khăn lót và quần áo dính phân, nước tiểu.

Nhận biết kích ứng và tổn thương da vùng tã

Biểu hiện kích ứng thông thường

Kích ứng nhẹ có thể biểu hiện bằng vùng da hồng hoặc đỏ nhẹ ở mông, đùi hay bộ phận sinh dục ngoài. Bé có thể hơi khó chịu khi lau nhưng vẫn bú, ngủ và sinh hoạt như thường. Vùng da nằm trong nếp gấp đôi khi ít bị ảnh hưởng hơn những nơi tiếp xúc trực tiếp với tã.

Khi thấy da mới đỏ nhẹ, cha mẹ nên thay tã thường xuyên hơn, vệ sinh bằng nước và khăn mềm, giữ da khô, giảm ma sát và ngừng sản phẩm mới có khả năng gây kích ứng. Không tự dùng kem chứa kháng sinh, thuốc chống nấm, corticoid, tinh dầu hoặc lá đắp nếu chưa được nhân viên y tế hướng dẫn.

Dấu hiệu cần được nhân viên y tế đánh giá

Đưa trẻ đi khám hoặc liên hệ cơ sở y tế khi có một trong các dấu hiệu sau:

• Da đỏ nhiều, sưng nóng, đau rõ hoặc tổn thương lan nhanh.
• Có mụn nước, vết loét, chảy máu, mủ, dịch hoặc mùi bất thường.
• Ban đỏ lan vào các nếp gấp, có nhiều chấm hoặc nốt nhỏ xung quanh vùng đỏ chính.
• Da bong tróc rộng, đóng vảy dày hoặc đổi màu bất thường.
• Trẻ đau nhiều khi tiểu, tiểu ít hơn thường lệ hoặc nước tiểu có màu bất thường.
• Tình trạng không cải thiện sau khi đã giữ vùng tã sạch, khô và thay tã thường xuyên, hoặc liên tục tái phát.
• Trẻ bú kém, li bì, khó đánh thức, nôn nhiều hoặc có biểu hiện toàn thân bất thường.
• Trẻ dưới 3 tháng có nhiệt độ cơ thể từ 38°C trở lên; trường hợp này cần được đánh giá y tế sớm, không chỉ xử lý như hăm tã tại nhà.

Các bệnh da khác có thể xuất hiện gần vùng mặc tã và trông giống hăm thông thường. Cha mẹ không nên tự chẩn đoán dựa trên hình ảnh trên mạng, đặc biệt khi tổn thương kéo dài hoặc xuất hiện ở nhiều vùng cơ thể.

Những lỗi thường gặp khi thay tã

• Rời mắt hoặc rời tay khỏi bé để lấy đồ dùng.
• Nâng chân bé quá cao, kéo mạnh cổ chân hoặc để đầu và cổ ở tư thế không thoải mái.
• Lau từ hậu môn về phía bộ phận sinh dục của bé gái.
• Cố lộn bao quy đầu của bé trai.
• Chà mạnh để loại bỏ chất bám trên da.
• Đóng tã khi da còn ẩm hoặc mặc tã quá chặt.
• Để mép tã cọ vào cuống rốn chưa rụng.
• Dùng chung khăn lau cho nhiều trẻ hoặc không rửa tay sau khi xử lý tã bẩn.
• Tự bôi thuốc, tinh dầu, phấn hoặc nguyên liệu dân gian lên vùng da đang tổn thương.

Câu hỏi thường gặp

Có cần rửa bằng xà phòng sau mỗi lần thay tã không?

Không nhất thiết. Nước sạch và khăn mềm thường đủ cho việc vệ sinh hằng ngày. Xà phòng dùng quá thường xuyên có thể làm mất lớp dầu tự nhiên của da. Nếu cần sản phẩm làm sạch, nên chọn loại dịu nhẹ dành cho trẻ sơ sinh và rửa sạch phần còn lại trên da.

Có cần thay tã trước hay sau khi cho bú?

Cha mẹ có thể kiểm tra tã trước cữ bú để bé thoải mái hơn. Tuy nhiên, trẻ sơ sinh có thể đi ngoài trong hoặc ngay sau khi bú, vì vậy cần kiểm tra lại nếu nghe tiếng đi ngoài, ngửi thấy mùi hoặc nhận thấy tã đầy. Với trẻ hay trớ, thao tác sau bú nên nhẹ nhàng và tránh nâng chân quá cao.

Có cần bôi kem chống hăm mỗi lần thay tã không?

Không phải trẻ nào cũng cần bôi kem sau mọi lần thay. Sản phẩm bảo vệ da có thể hữu ích khi bé dễ kích ứng hoặc phân lỏng, nhưng phải phù hợp độ tuổi và dùng theo nhãn sản phẩm hoặc tư vấn y tế. Nếu da đang loét, rỉ dịch hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng, không nên tự thử nhiều loại kem.

Tã để lại vết hằn có phải quá chật không?

Vết hằn nhẹ và biến mất nhanh có thể xuất hiện do chun tã. Nếu vết hằn sâu, kéo dài, da đỏ, tã khó đóng hoặc bé khó chịu, nên kiểm tra cách mặc và cân nhắc kích cỡ lớn hơn.

Có nên đánh thức trẻ đang ngủ để thay tã?

Cần thay ngay nếu tã có phân, bị tràn hoặc da bé đang kích ứng. Với tã chỉ hơi ướt, cha mẹ có thể cân nhắc tình trạng da, khả năng thấm hút và nhịp bú của trẻ. Trong giai đoạn sơ sinh, các cữ bú cũng là thời điểm thuận tiện để kiểm tra tã mà không làm gián đoạn giấc ngủ thêm nhiều lần.