Chăm sóc trẻ hen suyễn: lưu ý an toàn cho cha mẹ


Hen suyễn, còn gọi là hen phế quản, là tình trạng viêm mạn tính đường thở. Trẻ có thể trải qua những đợt ho, khò khè, khó thở hoặc nặng ngực tái diễn. Mức độ và tác nhân khởi phát khác nhau ở từng trẻ, vì vậy kế hoạch điều trị do bác sĩ lập cho trẻ luôn được ưu tiên hơn hướng dẫn chung.

Nội dung dưới đây giúp cha mẹ nhận biết nguy cơ và chăm sóc trẻ an toàn, nhưng không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc kê đơn. Trẻ khò khè lần đầu, triệu chứng bất thường hoặc chưa được chẩn đoán hen cần được bác sĩ đánh giá vì khò khè còn có thể liên quan đến những bệnh lý khác.

11

22

33

Cha mẹ cần hiểu gì về hen suyễn ở trẻ?

Hen suyễn thường có giai đoạn ổn định xen kẽ các đợt triệu chứng tăng lên. Trẻ vẫn có thể ho hoặc khó thở dù trước đó sinh hoạt bình thường. Những biểu hiện thường gặp gồm:

  • Ho tái diễn, đặc biệt vào ban đêm, gần sáng, khi vận động hoặc khi thay đổi thời tiết.
  • Khò khè, thở rít hoặc có tiếng bất thường khi thở ra.
  • Khó thở, nặng ngực; trẻ nhỏ có thể quấy khóc, bú kém hoặc nhanh mệt.
  • Hạn chế chạy nhảy, phải dừng lại để thở hoặc không theo kịp bạn bè.
  • Triệu chứng xuất hiện sau nhiễm virus đường hô hấp, tiếp xúc khói thuốc, bụi, nấm mốc hay tác nhân đã biết.

Không phải trẻ nào cũng có đầy đủ các biểu hiện trên. Ho kéo dài cũng không đồng nghĩa chắc chắn là hen, vì vậy cha mẹ không nên tự chẩn đoán hoặc dùng thuốc của người khác cho trẻ.

Dấu hiệu trẻ lên cơn hen

Ảnh minh hoạ: Chăm sóc trẻ hen suyễn: lưu ý an toàn cho cha mẹ

Một cơn hen có thể bắt đầu bằng ho tăng, khò khè, khó thở hoặc trẻ phải dùng thuốc cắt cơn theo kế hoạch cá nhân. Cha mẹ nên chú ý cả những thay đổi kín đáo như trẻ thức giấc về đêm, giảm vận động, nói ngắt quãng hoặc phải gắng sức khi thở.

Các dấu hiệu cho thấy tình trạng đang nặng hơn gồm:

  • Thở nhanh hoặc khó thở tăng dần.
  • Co kéo vùng dưới sườn, giữa các xương sườn hoặc hõm cổ khi thở.
  • Cánh mũi phập phồng, trẻ phải ngồi để dễ thở hơn.
  • Không thể ăn, bú, uống, nói hoặc đi lại như bình thường vì khó thở.
  • Thuốc cắt cơn không giúp trẻ cải thiện như dự kiến trong kế hoạch điều trị.

Nếu gia đình có kế hoạch hành động hen bằng văn bản, hãy làm theo đúng hướng dẫn dành riêng cho trẻ. Không tự áp dụng liều thuốc hoặc ngưỡng đo lưu lượng đỉnh của trẻ khác.

Khi nào cần đưa trẻ đi cấp cứu?

Gọi 115 hoặc đưa trẻ đến cơ sở cấp cứu gần nhất ngay khi có một trong các biểu hiện sau:

  • Môi, lưỡi hoặc da tím tái, nhợt bất thường.
  • Trẻ rất khó thở, co kéo lồng ngực rõ hoặc gần như không thể nói, khóc, bú hay uống.
  • Trẻ lơ mơ, kiệt sức, phản ứng kém, lú lẫn hoặc bất tỉnh.
  • Triệu chứng tiếp tục nặng lên hoặc không cải thiện sau khi đã dùng thuốc cắt cơn đúng kế hoạch bác sĩ cung cấp.
  • Cha mẹ nhận thấy đây là cơn hen nghiêm trọng hoặc khác hẳn những lần trước.

Không chờ xuất hiện đầy đủ các dấu hiệu mới tìm trợ giúp. Trong lúc chờ cấp cứu, để trẻ ở tư thế dễ thở, giữ bình tĩnh và tiếp tục thực hiện kế hoạch xử trí đã được bác sĩ hướng dẫn. Không ép trẻ nằm, ăn hoặc uống nếu trẻ đang khó thở nhiều.

Cách xử trí khi trẻ xuất hiện triệu chứng hen

Khi trẻ bắt đầu ho, khò khè hoặc khó thở:

  1. Cho trẻ dừng vận động và ngồi ở tư thế thoải mái; tránh để trẻ nằm nếu tư thế đó làm khó thở hơn.
  2. Giữ trẻ bình tĩnh, nới lỏng quần áo chật và đưa trẻ ra khỏi khói, mùi kích thích hoặc tác nhân nghi ngờ nếu có thể thực hiện an toàn.
  3. Dùng thuốc cắt cơn đúng loại, đúng liều và đúng cách theo kế hoạch hành động hen của trẻ.
  4. Theo dõi khả năng nói, bú hoặc uống, màu da, mức độ co kéo lồng ngực và đáp ứng sau dùng thuốc.
  5. Tìm trợ giúp y tế ngay nếu trẻ có dấu hiệu nguy hiểm hoặc không cải thiện như kế hoạch dự kiến.

Nếu bác sĩ chỉ định bình xịt định liều kèm buồng đệm, cha mẹ cần dùng đúng loại mặt nạ hoặc đầu ngậm phù hợp với trẻ. Mỗi lần kích hoạt thuốc cần được thực hiện theo hướng dẫn của thiết bị và nhân viên y tế. Kỹ thuật xịt sai có thể khiến thuốc vào đường thở không đủ, vì vậy nên mang dụng cụ đến các lần tái khám để được kiểm tra lại.

Cha mẹ có thể tham khảo thêm các nguyên tắc chăm sóc trẻ hen suyễn hiệu quả, nhưng mọi điều chỉnh thuốc vẫn cần dựa trên đơn và kế hoạch cá nhân của bác sĩ.

Chăm sóc trẻ hen suyễn hằng ngày

Ảnh minh hoạ: Chăm sóc trẻ hen suyễn: lưu ý an toàn cho cha mẹ

Tuân thủ thuốc kiểm soát

Nếu trẻ được kê thuốc kiểm soát dùng hằng ngày, hãy cho trẻ dùng đều đặn theo chỉ định, kể cả khi không có triệu chứng. Không tự ngừng, giảm liều hoặc đổi thuốc vì thấy trẻ đã khỏe. Thuốc cắt cơn và thuốc kiểm soát có vai trò khác nhau, không nên dùng thay thế cho nhau nếu chưa có hướng dẫn chuyên môn.

Sau khi dùng thuốc dạng hít có corticosteroid, thực hiện vệ sinh miệng theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ. Nếu trẻ dùng mặt nạ, làm sạch vùng da tiếp xúc khi được khuyến nghị. Dụng cụ hít, buồng đệm hoặc máy khí dung cần được vệ sinh theo hướng dẫn của nhà sản xuất; không dùng chung với người khác.

Duy trì sinh hoạt phù hợp

Khi hen được kiểm soát, trẻ thường có thể học tập, vui chơi và vận động phù hợp với độ tuổi. Không nên tự ý cấm trẻ vận động hoàn toàn. Nếu trẻ thường ho, khò khè hoặc khó thở khi chạy nhảy, cần báo bác sĩ để đánh giá mức kiểm soát hen và hướng dẫn cách chuẩn bị trước vận động nếu cần.

Trẻ nên ngủ đủ, ăn uống đa dạng và tiêm chủng theo lịch được nhân viên y tế tư vấn. Không có chế độ ăn chung nào chữa khỏi hen. Chỉ loại bỏ thực phẩm khi trẻ đã được xác định dị ứng hoặc có khuyến nghị chuyên môn, tránh kiêng khem quá mức làm ảnh hưởng dinh dưỡng.

Chuẩn bị kế hoạch cho người chăm sóc khác

Người thân, giáo viên hoặc người trông trẻ nên biết:

  • Triệu chứng hen thường gặp của trẻ.
  • Thuốc nào là thuốc cắt cơn và cách sử dụng thiết bị.
  • Vị trí cất thuốc, nhưng vẫn bảo đảm an toàn ngoài tầm với của trẻ nhỏ.
  • Dấu hiệu cần liên hệ cha mẹ, gọi cấp cứu hoặc đưa trẻ đến cơ sở y tế.
  • Bản kế hoạch hành động hen do bác sĩ cung cấp.

Giảm tác nhân có thể khởi phát cơn hen

Tác nhân khởi phát không giống nhau ở mọi trẻ. Cha mẹ nên dựa trên diễn biến thực tế và đánh giá y khoa thay vì loại bỏ hàng loạt đồ vật, thực phẩm hoặc hoạt động không có căn cứ.

Một số biện pháp thường hữu ích gồm:

  • Không hút thuốc lá hoặc thuốc lá điện tử trong nhà, trên xe hay gần trẻ; hạn chế khói nhang và khói đốt.
  • Tránh nước hoa, bình xịt phòng, hóa chất tẩy rửa có mùi mạnh nếu chúng làm trẻ xuất hiện triệu chứng.
  • Giữ nơi ở thông thoáng, xử lý chỗ ẩm và nấm mốc; vệ sinh bụi bằng cách hạn chế làm bụi phát tán.
  • Theo dõi phản ứng khi trẻ tiếp xúc lông thú, phấn hoa hoặc bụi nhà, nhưng không kết luận dị ứng nếu chưa được đánh giá.
  • Cho trẻ tránh tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh đường hô hấp khi có thể và duy trì vệ sinh tay.
  • Che ấm phù hợp, giúp trẻ làm quen dần với không khí lạnh nếu lạnh là yếu tố khởi phát.

Thời tiết thay đổi có thể ảnh hưởng đến triệu chứng của một số trẻ. Gia đình nên điều chỉnh việc chăm sóc trẻ theo mùa dựa trên điều kiện thực tế, thay vì giữ trẻ trong phòng kín. Khi trời lạnh, những lưu ý chăm sóc trẻ vào mùa đông như giữ ấm vừa đủ và hạn chế khói trong không gian sống cũng có thể hỗ trợ giảm kích thích đường thở.

Theo dõi và tái khám

Ảnh minh hoạ: Chăm sóc trẻ hen suyễn: lưu ý an toàn cho cha mẹ

Cha mẹ có thể ghi lại các thông tin sau để bác sĩ đánh giá chính xác hơn:

  • Thời điểm trẻ ho, khò khè hoặc khó thở.
  • Số đêm trẻ thức giấc vì triệu chứng.
  • Mức độ ảnh hưởng đến bú, ăn, ngủ, học tập và vận động.
  • Việc sử dụng thuốc cắt cơn và đáp ứng sau dùng thuốc.
  • Liều thuốc bị quên, khó khăn khi dùng dụng cụ hít hoặc tác dụng không mong muốn.
  • Tác nhân nghi ngờ như nhiễm virus, thời tiết lạnh, khói, bụi hoặc vận động.

Đưa trẻ tái khám theo hẹn, đồng thời khám sớm hơn nếu triệu chứng tăng, trẻ thường xuyên cần thuốc cắt cơn, thức giấc về đêm, hạn chế hoạt động hoặc kỹ thuật dùng thuốc chưa chắc chắn. Nếu bác sĩ hướng dẫn đo lưu lượng đỉnh, chỉ diễn giải kết quả theo mức nền và kế hoạch riêng của trẻ.

Những điều cha mẹ không nên làm

  • Không tự mua thuốc hen, dùng lại đơn cũ hoặc dùng thuốc của người khác.
  • Không tự tăng, giảm hay ngừng thuốc kiểm soát khi chưa trao đổi với bác sĩ.
  • Không dùng kháng sinh để xử trí cơn hen nếu chưa được bác sĩ xác định có chỉ định phù hợp.
  • Không coi siro ho, thảo dược, tinh dầu hoặc thực phẩm bổ sung là phương pháp thay thế thuốc hen.
  • Không xông hơi nóng cho trẻ đang khó thở; biện pháp này không thay thế thuốc cắt cơn và còn có nguy cơ gây bỏng.
  • Không trì hoãn cấp cứu để chờ thuốc dân gian hoặc chờ trẻ tự hết khó thở.
  • Không mặc định máy khí dung luôn hiệu quả hơn bình xịt có buồng đệm; lựa chọn thiết bị phải phù hợp với chỉ định và khả năng sử dụng của trẻ.

Mục tiêu chăm sóc là giúp trẻ kiểm soát triệu chứng, duy trì sinh hoạt phù hợp và xử trí sớm khi cơn hen xuất hiện. Kế hoạch hành động rõ ràng, kỹ thuật dùng thuốc đúng và nhận biết kịp thời dấu hiệu cấp cứu là những yếu tố quan trọng nhất để bảo vệ trẻ.